Đây là phiên đối thoại tiếng Anh của sân khấu Tương Lai — và cũng là phiên chạm thẳng vào câu hỏi ám ảnh nhất của mọi học sinh cuối cấp: học gì, khi mọi thứ đều đang thay đổi? Host — TS. Lương Thị Phương Nhi — mở màn bằng câu hỏi chính thế lưỡng nan: nên chọn ngành theo đam mê, theo nhu cầu thị trường, theo triển vọng thu nhập — hay nên ngừng nghĩ theo "ngành" hoàn toàn, và chuyển sang nghĩ theo kỹ năng, khả năng thích ứng và học tập suốt đời?

Trong phiên thảo luận là năm diễn giả ở năm chặng rất khác nhau của hành trình đó:

Anh Đỗ Anh Khoa - Sinh viên ngành Quản trị Kinh doanh, Đại học Quản lý Singapore, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Sinh viên Việt Nam tại Singapore
Chị Đỗ Minh Anh - Sinh viên ngành Kinh doanh (chuyên ngành Marketing), Đại học Công nghệ Nanyang (NTU), Singapore
NCS Felix Tjai - Học bổng toàn phần Nghiên cứu sinh chương trình Tiến sĩ ngành Tâm lý học Ứng dụng, Đại học Bắc Kinh
TS. Ngô Thị Cẩm Thùy - Trưởng bộ môn kỹ năng ngôn ngữ Anh/ Tiến sĩ – Khoa Ngoại Ngữ
ThS. Jade Ngọc - Chuyên viên Khoa học Dữ liệu tại Dataminr (New York, Mỹ) · - Thạc sĩ Khoa học Dữ liệu tại Đại học Columbia

Hãy để vấn đề dẫn đường, đừng để nhãn ngành dẫn đường

Felix Tjai nhận câu hỏi đầu tiên — và anh bắt đầu bằng một quan sát làm dịu cả khán phòng: "Thế hệ nào cũng tin rằng khoảnh khắc của mình là bất định chưa từng có." AI thực sự đang định hình lại các lĩnh vực, nhưng có một thứ không đổi: những vấn đề mà mỗi người thực sự quan tâm. Anh kể lại chính con đường của mình — thời trung học, anh nhắm đến ngành luật, "đáng kính, nghiêm túc", nhưng rồi nhận ra mình không muốn thuộc lòng các điều luật; điều anh muốn tìm hiểu là con người. Khi có người hỏi anh có muốn làm nghiên cứu không, anh cũng chưa chắc chắn — "vậy mà giờ tôi đang làm tiến sĩ tâm lý học." Đam mê, theo anh, lớn dần lên trên đường đi chứ không có sẵn từ đầu. Còn nỗi lo "tâm lý học không kiếm được nhiều tiền"? Nhu cầu vẫn ở đó — vấn đề là bạn phải tự đặt mình vào đúng điểm giao nơi thế giới đang cần, và với anh, điểm giao đó là tâm lý học gặp công nghệ. Lời khuyên của anh gói trong một câu: hãy để vấn đề dẫn đường bạn, chứ đừng để cái nhãn của ngành học dẫn đường.

Ba chữ của người đứng lớp: tò mò, thực tế, linh hoạt

TS. Ngô Thị Cẩm Thùy trả lời từ vị trí của một người dạy học: sinh viên không nên chọn ngành bằng một nguyên tắc duy nhất, mà cần cân bằng ba yếu tố. Tò mò — tôi có muốn tìm hiểu sâu hơn về lĩnh vực này không? Thực tế — lĩnh vực này có kết nối với nhu cầu thật của xã hội không? Và linh hoạt — kỹ năng từ ngành này có dùng được cho những công việc khác sau này không? Bà kể câu chuyện một sinh viên năm nhất chọn tiếng Anh vì thực lòng yêu ngôn ngữ — rồi hoang mang khi chứng kiến các công cụ dịch AI phát triển chóng mặt: "Cô ơi, em chọn nhầm ngành rồi phải không?" Thay vì trả lời có hay không, bà hỏi ngược: em thích nhất điều gì ở tiếng Anh? Cô sinh viên đáp: được trò chuyện với sinh viên quốc tế và kể cho họ nghe về văn hóa Việt Nam.

Từ đó, bà gợi ý em kết hợp năng lực ngôn ngữ với truyền thông số và các công cụ AI. Về sau, em tham gia một dự án sinh viên quốc tế, dùng AI hỗ trợ phần dịch thuật và chuẩn bị tài liệu — nhưng đóng góp thật sự của em là giúp mọi người hiểu những khác biệt văn hóa, và giao tiếp một cách tự nhiên, hiệu quả. Đó là điều công nghệ tự nó không làm được.

Về vai trò của trường đại học, TS. Thùy nói thẳng: hãy cho sinh viên cơ hội khám phá sớm — career talk, thực tập, dự án ngắn, cố vấn học tập, các học phần nhập môn — trước khi các em cảm thấy bị khóa chặt vào một con đường. Và thay vì chỉ hỏi "em muốn học ngành gì?", đại học nên hỏi: "em quan tâm đến vấn đề gì — và em có thể phát triển thế mạnh nào?"

"Nếu được chọn lại, tôi vẫn chọn như cũ”

Đến lượt hai người trẻ đang ở giữa hành trình. Đỗ Anh Khoa tự nhận mình may mắn: sang Singapore từ những năm trung học cơ sở, nơi hướng nghiệp là môn học bắt buộc, anh được khuyến khích thử nhiều thứ, trò chuyện với nhiều người dưới sự dẫn dắt của mentor. Anh nhận ra mình muốn làm việc trong môi trường doanh nghiệp, thích ra quyết định, giỏi con số — và chọn song ngành Tài chính và Quản trị Chiến lược tại SMU: tài chính cho năng lực phân tích, quản trị chiến lược cho tầm nhìn về cạnh tranh, mô hình kinh doanh và định hướng dài hạn. Nếu biết trước những gì mình biết hôm nay? "Tôi vẫn sẽ chọn đúng tổ hợp đó" — các kỳ thực tập chỉ càng khiến anh yêu nó hơn. Điều duy nhất anh muốn thay đổi: bắt đầu học phân tích dữ liệu và kỹ năng AI sớm hơn nữa, thay vì đợi đến năm hai — vì đó là những kỹ năng chuyển đổi được qua mọi ngành, và là thứ mọi tập đoàn đa quốc gia đang tìm kiếm.

Đỗ Minh Anh thì thừa nhận mình không may mắn như bạn: vào đại học chỉ với một niềm tin chắc chắn là muốn làm kinh doanh, rồi đứng trước lựa chọn chuyên ngành đầu tiên — marketing hay tài chính — trong tình trạng thiếu định hướng nghề nghiệp, thiếu cả nghiên cứu về ngành, và mang theo rất nhiều hoài nghi về quyết định của chính mình. Nhưng sau một năm đắm mình vào marketing — học cách xây dựng thương hiệu, truyền tải giá trị đến khách hàng — cô bắt đầu yêu nó, vì tìm thấy sự đồng điệu với giá trị cốt lõi của nghề. Nếu quay ngược thời gian, cô vẫn chọn marketing — nhưng sẽ không đứng yên trong marketing: cô đang chủ động ghép nó với analytics và kỹ năng AI.

Thông điệp cô gửi người trẻ: kể cả sau khi đã chọn ngành, hãy giữ một tư duy học tập linh hoạt — tiếp tục khám phá những thứ tưởng như nằm ngoài phạm vi của mình, vì rất có thể chúng lại là mảnh ghép quan trọng nhất.

Không có chuyện ngành "đúng"

ThS. Jade Ngọc mang đến góc nhìn từ ngành công nghệ tại New York — và một kỷ niệm ngày đầu nhập học Columbia mà cô nói là "đóng đinh" trong tâm trí: vị dean chào tân sinh viên bằng câu "Nếu các bạn không đổi ngành hai lần ở đây, chúng tôi đã thất bại với các bạn." Câu nói ấy, theo cô, gỡ bỏ toàn bộ áp lực về "lựa chọn đúng": việc của đại học là khuyến khích bạn khám phá, xây kỹ năng, và khiến việc đổi hướng trở nên rẻ và bình thường nhất có thể. Bản thân cô là minh chứng — học chính trị học ở bậc cử nhân, tốt nghiệp rồi nhận ra mọi công việc mình muốn đều đòi hỏi kỹ năng kỹ thuật nhiều hơn những gì mình có, cô quay lại học khoa học dữ liệu. "Không có cái gọi là ngành đúng. Bạn chọn một thứ, dốc toàn lực, xây kỹ năng — rồi tự quyết định nó có dành cho mình không, và đổi hướng nếu muốn."

Nhìn vào thị trường lao động dưới tác động của AI, cô mô tả một chuyển động hai pha đáng chú ý: hiện tại, các kỹ năng đang hội tụ — kỹ sư phần mềm phải học thêm phán đoán kinh doanh, người làm sales học "vibe coding" để tự dựng prototype cho khách hàng; ai cũng phải mở rộng bộ kỹ năng vì AI cho phép điều đó. Nhưng khi lực lượng lao động được định hình lại xong, các vai trò sẽ phân hóa trở lại — ở một tầng cao hơn hẳn. Kết luận của cô vì thế rất gọn: cứ theo đuổi, dốc sức, tích kỹ năng — và sẵn sàng thích ứng.

Điều duy nhất AI chưa làm được: đặt câu hỏi

Khán giả gửi lên câu hỏi đầu tiên qua khung chat: nếu AI đã biết code, biết viết, biết phân tích dữ liệu — sinh viên nên tự rèn điều gì thay vì "thuê ngoài" cho AI quá sớm? Felix trả lời từ chính nghề của mình: điều đầu tiên một người học tâm lý được rèn là cách đặt một câu hỏi tốt — và đó chính là kỹ năng quan trọng nhất cần có trước khi chạm vào AI. AI đang giải được những bài toán ta từng cho là khó, nhưng nó không nhìn thấy vấn đề con người — không tự nhận ra điều gì đáng để giải. Jade "phụ họa" bằng góc nhìn kỹ thuật: các mô hình ngôn ngữ lớn được huấn luyện để trả lời câu hỏi — và nhiều khi trả lời giỏi hơn con người — nhưng chúng không được huấn luyện để hỏi. Vậy nên hãy rèn cho mình khả năng đặt đúng câu hỏi; đồng thời vẫn cứ học code, học viết, học phân tích — nhưng theo cách bắt AI làm việc cho mình, chứ không để nó làm thay mình.

Thích thật, hay chỉ bị hào quang hút vào?

Câu hỏi thứ hai từ khán giả nghe rất đời: làm sao biết mình thật sự thích một ngành — hay chỉ đang bị hấp dẫn bởi danh tiếng và mức lương? Đỗ Minh Anh đáp: vẫn là đặt câu hỏi đúng — nhưng lần này, hỏi chính mình. Ngành này rốt cuộc tạo ra giá trị gì, giải quyết vấn đề gì? Với marketing của cô, đó là truyền tải giá trị và thông điệp thương hiệu đến khách hàng. Rồi tự vấn: mình có thích làm việc đó không? Mình có hình dung được bản thân vẫn làm nó sau ba, năm năm nữa không? Mình có đồng điệu với những vấn đề và giá trị mà nó theo đuổi không? Trả lời trung thực những câu đó, bạn sẽ nhận ra đâu là mối quan tâm thật của mình.

Host Phương Nhi khép phiên bằng đúng tinh thần xuyên suốt cuộc trò chuyện: rất nhiều công việc hôm nay không tồn tại mười năm trước, và nhiều công việc của mười năm tới thậm chí còn chưa có tên. Vậy nên mục tiêu không phải là dự đoán tương lai một cách hoàn hảo — mà là trở thành kiểu người học có thể tiếp tục thích ứng, tiếp tục đặt câu hỏi và tiếp tục lớn lên khi tương lai dần mở ra.

Những đúc kết từ phiên thảo luận: