DIỄN GIẢ

TS. Lê Thị Gấm — Phó Trưởng Bộ môn Ngành Văn Học — Khoa Xã hội & Nhân văn - VLU
TS. Đinh Thị Lý Vân — Trưởng ngành - Ngành Đông Phương Học – Khoa Xã hội & Nhân văn, VLU
ThS. Trần Thư Hà — Phó Trưởng Bộ môn Ngành Tâm Lý Học – Khoa Xã hội & Nhân văn, VLU
ThS. Đặng Phúc Diễm An — Phó Trưởng Bộ môn – Phụ trách Bộ môn Giảng dạy Tiếng Hàn, Khoa Ngôn ngữ và Văn hóa Hàn Quốc – VLU

ĐIỀU PHỐI/HOST: Thu Bình

Khi Máy Móc Biết Viết, Con Người Càng Phải Biết Mình Nghĩ Gì

Chủ đề của phiên thảo luận nghe có vẻ cổ điển nhưng rất cấp bách: vì sao khoa học nhân văn quan trọng hơn bao giờ hết trong thời đại máy móc? AI có thể viết một bài văn, dịch một văn bản, viết code hoặc tóm tắt một cuốn sách rất nhanh. Nhưng kết quả đó có phù hợp, đúng và nên dùng hay không lại phụ thuộc vào con người: giá trị, tư duy, cảm xúc, bối cảnh và trách nhiệm.

Câu hỏi mở đầu được gửi tới TS. Đinh Thị Lý Vân: khi chỉ với vài câu lệnh, AI đã có thể viết một bài văn hay tóm tắt một cuốn sách, vì sao con người vẫn cần học triết học, lịch sử, văn hóa và nhân văn?

Nhân Văn Không Chỉ Là Kiến Thức, Mà Là Dòng Chảy Trong Tâm Tư

TS. Đinh Thị Lý Vân thừa nhận AI đang phát triển rất nhanh; học sinh, sinh viên có thể thao tác để AI cho ra một đáp án, một bài văn, thậm chí một bài nghiên cứu chỉ trong vài phút hoặc vài giờ. Nhưng sự dễ dàng đó đặt ra nguy cơ: nếu phụ thuộc hoàn toàn vào AI, dòng chảy trong tâm tư của con người có thể dần mai một.

Theo cô, văn hóa Việt Nam, cách viết và cách hành văn không chỉ là phương tiện truyền đạt kiến thức. Nó còn nuôi dưỡng tâm hồn, thể hiện hệ giá trị và hệ tư duy của người viết. Khi một người tự viết, họ không chỉ sắp xếp chữ nghĩa; họ đang thực hành cách nhìn đời, cách đánh giá vấn đề, cách chọn điều gì là quan trọng, cách biểu đạt cảm xúc và trách nhiệm của mình trước người đọc.

AI có thể dựa trên dữ liệu và các con số sẵn có để tạo ra văn bản. Nhưng nhận định vấn đề đó đúng hay sai, có phù hợp với bối cảnh của mình hay không, lại không thể giao hết cho máy. Điều đó phụ thuộc vào tư duy, hệ giá trị, góc nhìn và bối cảnh con người đang hướng đến. Vì vậy, TS. Đinh Thị Lý Vân nhấn mạnh rằng chúng ta cần tư duy riêng, định hướng rõ và tiếp nhận AI có chọn lọc.

Từ đó, phiên thảo luận chạm đến một băn khoăn thường gặp trong gia đình: nhiều phụ huynh khi nghe đến ngành nhân văn, triết học, thơ ca, lịch sử, văn chương, thường nghĩ đó là những lĩnh vực viển vông, xa rời thực tế. Vậy nên nói gì với phụ huynh, nhất là khi con thực sự yêu thích nhân văn?

TS. Đinh Thị Lý Vân trả lời từ chính góc nhìn của một phụ huynh. Khi mong muốn cho con, cha mẹ không chỉ mong con có một công việc, mà còn mong con có một đời sống hạnh phúc. Đi làm có kiến thức là một chuyện, nhưng con có hạnh phúc hay không lại là chuyện khác. Để có hạnh phúc, người trẻ cần tiếp xúc với văn chương, triết học, văn hóa, những điều nuôi dưỡng tâm hồn, giúp các em có niềm tin vào hệ tư duy và quan điểm sống của mình ngay cả khi gặp khó khăn. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là một công việc làm giàu về vật chất, mà còn là sự giàu có về tinh thần.

Nhân văn ở đây không được bảo vệ bằng lập luận lãng mạn đơn giản. Nó được đặt vào câu hỏi thực tế: con người cần gì để sống bền vững trong một thế giới biến động? Nếu chỉ có kỹ năng kiếm tiền mà thiếu đời sống tinh thần, thiếu khả năng hiểu mình và hiểu người, người trẻ có thể thành công về vật chất nhưng vẫn mong manh trước khủng hoảng.

Một Bài Văn “Hoàn Hảo” Nhưng Không Có Cảm Xúc

Với TS. Lê Thị Gấm, câu hỏi là: nếu AI đã có thể viết những bài văn hay, thuyết phục, thậm chí làm thơ, viết nhạc, đâu là giá trị mà học sinh, sinh viên và con người nói chung vẫn có thể tạo ra?

TS. Lê Thị Gấm đồng ý rằng kiến thức nhân văn không chỉ bồi đắp trí tuệ mà còn nuôi dưỡng tâm hồn. AI có thể viết những bài văn mạch lạc, khúc chiết, mượt mà và rất nhanh. Nhưng khi sinh viên lạm dụng AI, bài văn thường mượt mà “như một gương mặt được phẫu thuật thẩm mỹ” - hoàn hảo nhưng không đem lại cảm xúc cho người đọc.

Một văn bản do AI tạo ra có thể không sai ngữ pháp, không thiếu bố cục, không vụng về câu chữ. Nhưng sự trơn tru, trung tính, an toàn quá mức khiến nó thiếu dấu vết của đời sống thật. Theo TS. Lê Thị Gấm, viết lách giúp con người thể hiện mình trên trang giấy và chinh phục người khác bằng quan điểm, lập trường của mình. Quan điểm ấy đến từ đời sống thực tiễn: những mối quan hệ, niềm vui, nỗi buồn, va chạm, thất bại và suy tư.

AI có thể hoàn hảo nhưng thường trung tính; nó cố gắng không phạm vào khu vực nào, không nghiêng quá mạnh về một thiên hướng nào. Con người thì khác. Tư tưởng con người chất chứa cảm xúc và có thiên hướng riêng. Chính thiên hướng ấy tạo ra khả năng kết nối với người đọc. Đôi khi những trục trặc nhỏ trong một bài văn lại khiến nó rất “con người”: có sai lầm, run rẩy, ngập ngừng, và chính những điều không hoàn hảo ấy là nơi cảm xúc đi qua.

Nhìn xa hơn, TS. Lê Thị Gấm cho rằng AI có thể tổng hợp kiến thức triết học, nhưng nhân loại cần tiến lên. Muốn tiến lên, xã hội cần những người dẫn dắt về mặt tư tưởng, cần những người viết xuất sắc hơn, những người không chỉ sắp xếp kiến thức cũ mà còn mở ra cách hiểu mới về con người, xã hội và tương lai.

Ngoại Ngữ Là Sống Thêm Một Cuộc Đời, Không Chỉ Dịch Đúng Một Câu

Từ câu chuyện viết lách, phiên thảo luận chuyển sang ngoại ngữ: trong kỷ nguyên AI dịch và viết ngoại ngữ rất tốt, việc viết bằng một ngoại ngữ, và cả tiếng Việt, giúp con người thể hiện bản thân như thế nào?

ThS. Đặng Phúc Diễm An bắt đầu bằng một câu nói quen thuộc: biết thêm một ngoại ngữ là sống thêm một cuộc đời. Theo cô, biết tiếng Việt, tiếng mẹ đẻ, là biết về văn hóa và giá trị của người Việt. Nhưng khi biết thêm một ngoại ngữ như tiếng Hàn, tiếng Nhật hay tiếng Trung, người học có cơ hội tiếp xúc với một nền văn hóa khác, một hệ tư duy khác, từ đó mở rộng tầm nhìn và góc nhìn của mình. Khi mở cửa để thế giới bên ngoài đi sâu vào tâm hồn, con người học hỏi, trải nghiệm và phát triển bản thân.

Điểm mấu chốt ở đây là ngoại ngữ không bị giản lược thành công cụ dịch. AI có thể dịch một câu rất nhanh, nhưng học ngoại ngữ là học cách một cộng đồng khác cảm nhận thế giới, sắp xếp quan hệ, biểu đạt lịch sự, thể hiện cảm xúc, im lặng, từ chối hoặc đồng ý. Đó là phần rất khó tự động hóa hoàn toàn, vì nó đòi hỏi tiếp xúc với văn hóa và con người.

Khi nói về cơ hội nghề nghiệp ngành ngoại ngữ, ThS. Đặng Phúc Diễm An trở lại luận điểm này bằng một ví dụ cụ thể. AI có thể giúp hai người hiểu nhau về mặt ngôn ngữ ngay lập tức qua điện thoại. Nhưng hiểu chữ không đồng nghĩa với thấu hiểu đối phương. Muốn thấu hiểu, người ta cần biết văn hóa, cử chỉ, biểu cảm, bối cảnh cảm xúc: người đối diện đang thích, e dè, hào hứng hay khó chịu. Những điều ấy chỉ con người quan sát và giao tiếp trực tiếp mới nắm bắt được đầy đủ.

Cô lấy ví dụ nghề phiên dịch trong xưởng. Khi công nhân làm lỗi, một vị sếp người nước ngoài có thể bực tức và nói một câu nặng lời, chẳng hạn “nếu không làm được thì biến đi”. Nếu để AI dịch nguyên văn, câu nói ấy có thể khiến quan hệ hai bên căng thẳng, thậm chí bế tắc. Nhưng một người phiên dịch hiểu vai trò của mình không chỉ là chuyển chữ, mà là kết nối, sẽ biết điều chỉnh câu từ sao cho hai bên hiểu vấn đề mà không làm mất lòng nhau. Đó là giá trị nhân văn nằm trong một công việc tưởng như thuần ngôn ngữ.

Công Nghệ Cần Trái Tim, Không Chỉ Cần Sản Phẩm

Câu hỏi dành cho ThS. Trần Thư Hà là: làm sao để sinh viên khối kỹ thuật, kinh doanh vừa giỏi chuyên môn vừa có yếu tố nhân văn, để sản phẩm công nghệ họ tạo ra vẫn mang tính nhân văn và tạo tác động tích cực?

ThS. Trần Thư Hà cho rằng sinh viên ngành kỹ thuật thường hướng tới giá trị vật chất cụ thể, sản phẩm đo được và kết quả có thể triển khai. Nhưng giá trị của con người không chỉ nằm ở vật chất; nó còn nằm ở tâm hồn, tinh thần, nhân cách và lòng nhân.

Cô nhắc đến cách hiểu về sức khỏe theo Tổ chức Y tế Thế giới: không chỉ là sự thoải mái về thể chất, mà còn là sự thoải mái về tinh thần và yếu tố xã hội. Nếu nhìn theo hướng này, giáo dục kỹ thuật cũng không thể tách khỏi nhân văn. Một kỹ sư, một nhà thiết kế sản phẩm, một người làm kinh doanh không chỉ tạo ra hệ thống hiệu quả; họ còn tác động đến cách con người sống, làm việc, tương tác và cảm thấy về chính mình. Vì vậy, ngoài mục tiêu về giá trị vật chất và sản phẩm kỹ thuật, người học vẫn cần lòng nhân ái và sự trắc ẩn.

ThS. Trần Thư Hà cũng nhấn mạnh rằng chúng ta sống trong một thế giới phẳng, kết nối không chỉ bằng công nghệ mà còn bằng tiếp xúc trực tiếp và tình cảm chân thành. Nếu công nghệ phát triển quá nhanh mà thiếu phần tâm hồn, thiếu khả năng nhìn người khác như một con người có cảm xúc, nhu cầu và tổn thương, xã hội sẽ trở nên thiếu cân bằng.

Khi Thu Bình hỏi về những sai lầm trong việc dùng AI, ThS. Trần Thư Hà nói rằng sinh viên dùng AI là điều không tránh khỏi và nhà trường cũng không cấm. Vấn đề là phải dùng AI như một công cụ, không lệ thuộc đến mức không chịu suy nghĩ, làm mòn khả năng tư duy sáng tạo. Điều giảng viên gặp nhiều nhất là khi đọc bài của sinh viên, họ có cảm giác đang đọc một con người khác hẳn người sinh viên thường gặp trên lớp: bài rất mượt, rất trơn tru, giống “một gương mặt thẩm mỹ” nhưng không có cảm xúc.

Cách khắc phục của giảng viên là yêu cầu sinh viên thể hiện hiểu biết trực tiếp trên lớp, qua trao đổi, vấn đáp, trình bày sản phẩm và phân tích tư duy của mình. Khi đó, người học không thể chỉ nộp một văn bản đẹp; họ phải chứng minh rằng mình hiểu, mình nghĩ, mình có quan điểm. Đây cũng là một cách đưa nhân văn trở lại lớp học trong thời đại AI: bắt sinh viên hiện diện như một con người, không chỉ như một file bài nộp.

Nếu Có Môn Học Bắt Buộc Cho Mọi Sinh Viên

Nếu được tạo ra một môn học hoàn toàn mới, bắt buộc cho mọi sinh viên bất kể ngành nào, TS. Đinh Thị Lý Vân đề xuất hai hướng.

Môn đầu tiên là “đạo đức sử dụng AI”. Trong giai đoạn AI phát triển vượt bậc, kiến thức, kỹ năng và khả năng kiểm soát AI của cả giảng viên lẫn sinh viên vẫn còn hạn chế. Khi con người dùng thành thạo một công cụ, công cụ ấy đôi khi có thể trở thành một thứ vũ khí. Vì vậy, điều cần thiết là giúp người học nhận thức và sử dụng AI một cách nghiêm túc. Chẳng hạn, khi lấy vài trăm chữ mà không ghi trích dẫn là đã dùng AI, người học đang tận dụng sở hữu trí tuệ của AI hoặc nguồn dữ liệu phía sau AI, chứ không phải tạo ra sản phẩm hoàn toàn của mình.

Môn thứ hai là “cách đặt câu hỏi với AI và đọc hiểu văn bản”. Người học cần biết đặt câu hỏi, hiểu câu trả lời, kiểm tra văn bản và biến nó thành tư liệu hỗ trợ, thay vì bê nguyên một trăm phần trăm. Đây không chỉ là kỹ năng công nghệ, mà còn là kỹ năng đọc, kỹ năng phản biện và kỹ năng tự chịu trách nhiệm với tri thức mình sử dụng.

Hỏi Đáp: Ngành Nhân Văn Có Còn Tương Lai Nghề Nghiệp?

Một câu hỏi từ khán giả được gửi tới TS. Lê Thị Gấm: “Phụ huynh em e ngại ngành khoa học nhân văn vì cạnh tranh nghề nghiệp tương lai không bằng các ngành khác, nhưng em lại có đam mê với câu chữ. Em cần thuyết phục phụ huynh thế nào để họ thấy được bức tranh tương lai của ngành?”

TS. Lê Thị Gấm không né tránh thực tế. Cô nói bức tranh nghề nghiệp không khó thấy: sự dịch chuyển nghề nghiệp ở Việt Nam và thế giới đang nghiêng mạnh sang các khối ngành kỹ thuật và kinh tế. Một số nghiên cứu cho thấy khối xã hội nhân văn trong khoảng hai mươi năm trở lại đây đã giảm đáng kể, dù chưa đến mức báo động. Tuy nhiên, cô cho rằng phụ huynh và học sinh không nên quá lo.

Khi cơ hội nghề nghiệp dồn sang các khối ngành khác, khả năng cạnh tranh ở những lĩnh vực đó cũng rất cao. Ngược lại, khối xã hội nhân văn sẽ có sự sàng lọc. Những công việc cơ bản, lặp đi lặp lại, như viết một bài tổng hợp kiến thức đơn giản, có thể bị AI thay thế rất dễ. Nhưng dù khối nhân văn có co lại, xã hội vẫn luôn cần những người được đào tạo từ lĩnh vực này.

Lý do là máy móc có thể cho ta năng suất, nhưng nó đồng thời đặt ra câu hỏi lớn: xã hội sẽ đi về đâu, tính nhân văn sẽ đi về đâu, điều gì gây ra hậu quả lâu dài? Nếu xã hội quá thiên về kỹ thuật, khủng hoảng đạo đức sẽ xuất hiện và tất cả đều chịu tác động. Vì vậy, dù chính sách ưu tiên phát triển công nghệ, kỹ thuật là phù hợp, xã hội vẫn cần phát triển văn hóa, xã hội nhân văn. Chúng ta cần nhà giáo tâm huyết, nhà tâm lý xuất sắc, nhà đạo đức học, triết học, người dẫn dắt tư tưởng, người giúp xã hội phân biệt điều gì nên làm, điều gì không nên làm và điều gì cần cân nhắc vì tác động lâu dài.

Kết luận của TS. Lê Thị Gấm rất rõ: nếu có đam mê với khối ngành này thì cứ yên tâm lựa chọn, nhưng đã yêu thích thì phải đầu tư để trở thành người giỏi, người xuất sắc. Nhân văn không phải nơi trú ẩn của sự mơ hồ; nó cần năng lực thật, chiều sâu thật và sự nghiêm túc thật.

Đúc kết từ phiên thảo luận

Khi dùng AI để viết hoặc học, hãy luôn hỏi: nội dung này có đúng, có phù hợp và có phản ánh suy nghĩ của mình không?
Đừng bỏ qua văn học, triết học, lịch sử và văn hóa; đó là nền giúp người trẻ có đời sống tinh thần bền vững.
Viết lách không chỉ để nộp bài, mà để luyện cách biểu đạt quan điểm, cảm xúc và lập trường.
Học ngoại ngữ như học một nền văn hóa, không chỉ như học cách dịch câu chữ.
Sinh viên kỹ thuật, kinh doanh nên rèn lòng trắc ẩn, giao tiếp và hiểu biết xã hội để sản phẩm mình tạo ra có trách nhiệm hơn.
Mọi ngành học đều cần đạo đức sử dụng AI và kỹ năng đặt câu hỏi, đọc hiểu, kiểm chứng kết quả AI.
Nếu chọn ngành nhân văn, hãy chọn bằng đam mê nhưng theo đuổi bằng năng lực thật và sự xuất sắc thật.
Tương lai cần công nghệ để tăng năng suất, nhưng cần nhân văn để trả lời câu hỏi: năng suất đó phục vụ con người theo cách nào?