Ba diễn giả mang đến ba góc nhìn bổ sung cho nhau:

TS. Nguyễn Quỳnh Mai - Trưởng Khoa QTKD, Viện Trưởng Viện Sau Đại học - VLU
Ông Nguyễn Anh Tuấn - Trưởng Ban Kiểm Toán Nội Bộ – Cty CP Vàng Bạc Đá Quý Phú Nhuận (PNJ)
Ông Duy Anh (Ian) Nguyễn - C ựu Quản lý tại Bain & Company (Singapore)

Cuốn tiểu sử do anh kế toán chấp bút

Câu hỏi đầu tiên dành cho ông Duy Anh: đâu là tín hiệu giúp người có kinh nghiệm hiểu bản chất của một doanh nghiệp, thay vì chỉ nhìn vào con số hay giấy tờ?

Ông nói thẳng: đây là câu hỏi khó. Ngay cả người làm kinh doanh, quản trị nhiều năm cũng không có công thức cố định; bản thân ông sau hơn mười lăm năm đi làm vẫn phải rèn luyện mỗi ngày. Rồi ông đưa ra một so sánh dễ nhớ: báo cáo tài chính giống như "tiểu sử của doanh nghiệp được viết bởi anh kế toán". Nó kể câu chuyện quá khứ, và câu chuyện ấy thường đã hơi cũ.

Muốn nhìn tương lai của một doanh nghiệp, phải quan sát cách nó thể hiện khi không có ai nhìn vào. Việc hiểu "linh hồn" doanh nghiệp là một quá trình kéo dài, có khi một đến vài năm. Đó là lý do nhiều nhà đầu tư theo dõi doanh nghiệp rất lâu trước khi ra quyết định.

Ông gợi ý ba lăng kính thực tế. Thứ nhất, nhìn vào ban lãnh đạo và founder, đặc biệt với doanh nghiệp mới hoặc startup, vì báo cáo tài chính chưa đủ dài để nói nhiều điều. Không doanh nghiệp nào lúc nào cũng thuận lợi; cách người đứng đầu phản ứng trước khó khăn mới là tín hiệu quan trọng. Khi được hỏi về một sản phẩm chưa tốt hoặc một đánh giá tiêu cực, họ đối diện và tìm cách sửa, hay né tránh và đổ lỗi?

Thứ hai, nói chuyện với người làm trực tiếp trong công ty. Nếu doanh nghiệp có văn hóa rõ, người ngoài có thể cảm nhận được qua cách nhân viên kể về công việc, khách hàng và lãnh đạo.

Thứ ba, theo dõi đủ lâu. Khi có tin tốt hoặc tin xấu trên thị trường, cách doanh nghiệp phản ứng sẽ cho thấy nhiều điều hơn một bản thuyết trình đẹp.

Nhìn doanh nghiệp cũng giống nhìn con người: mỗi trường hợp một khác, không thể dùng một mẫu chung cho tất cả. Host Mai Trang nhận xét điểm thú vị nhất là câu trả lời cho một câu hỏi về doanh nghiệp lại không bắt đầu từ con số, mà từ con người và cách họ xử lý vấn đề.

"Kinh qua" thì mới "nghiệm ra"

Vậy sinh viên rèn những năng lực đó thế nào, khi thời gian trên trường còn hạn chế? TS. Nguyễn Quỳnh Mai bắt đầu từ hai chữ "kinh nghiệm": phải "kinh qua" thì mới "nghiệm ra". Không thật sự tham gia, rất khó có kinh nghiệm.

Nhưng kinh nghiệm không nhất thiết chỉ đến từ đi làm. Ngay trong nhà trường, sinh viên đã có thể luyện cách đặt vấn đề. Muốn hiểu một việc, có thể dùng kỹ thuật "5 Whys" — hỏi "tại sao" nhiều lần để đi đến gốc rễ. Làm việc nhóm giúp nhìn vấn đề từ nhiều góc. Tranh luận giúp học cách điều hòa ý kiến, trình bày cho người khác hiểu và thuyết phục họ.

Bà kể lại một trải nghiệm cá nhân. Hơn mười năm trước, khi sang Mỹ và bắt đầu lại con đường nghề nghiệp ở tuổi ngoài bốn mươi, nhiều kinh nghiệm cũ gần như phải đặt lại từ đầu. Khi ứng tuyển vị trí phân tích kinh doanh, phân tích dữ liệu tại một công ty chăm sóc sức khỏe người lớn tuổi, bà được hỏi làm sao chắc mình làm được. Câu trả lời của bà là: kỹ năng cụ thể hiện tại có thể chưa đủ, nhưng bà học nhanh, và quan trọng hơn, bà biết cách xác định nhu cầu của cấp trên để đi tìm câu trả lời.

Nhiều năm sau, khi bà rời công ty để trở về Văn Lang, người quản lý cũ chỉ hỏi: làm sao tìm được một người giống chị?

Từ câu chuyện đó, bà nhấn mạnh một năng lực nghe có vẻ lớn nhưng rất gần với đời sống: kỹ năng nghiên cứu. Đó là khả năng đặt câu hỏi, tìm thông tin, kiểm tra câu trả lời và biến yêu cầu mơ hồ thành những vấn đề cụ thể. Trong thời đại AI, việc tìm đáp án dễ hơn trước rất nhiều; nhưng nếu không biết hỏi, người học vẫn không đi đến đâu.

Bà cũng nói thẳng: không phải cứ hai mươi năm kinh nghiệm là chắc chắn hơn một bạn mới ra trường, nếu người đó không biết hệ thống hóa và trao đổi kinh nghiệm của mình.

Chụp selfie hay chụp X-quang?

Host chuyển sang cốt lõi tài chính: dòng tiền, "mạch máu" của doanh nghiệp. Sai lầm nào về dòng tiền có thể giết chết một doanh nghiệp dù bề ngoài vẫn vận hành tốt?

Ông Nguyễn Anh Tuấn chỉ vào một báo cáo nhiều người bỏ qua: báo cáo lưu chuyển tiền tệ. Theo ông, có hai con đường dẫn đến thất bại. Con đường thứ nhất dễ hiểu: công ty không tạo đủ lợi nhuận để tạo ra tiền. Con đường thứ hai tinh vi hơn: công ty có lợi nhuận trên sổ sách nhưng không có tiền mặt. Bán hàng có lời nhưng cho khách nợ quá nhiều, không thu hồi được; hoặc mua hàng quá tay, tồn kho ứ đọng; đến hạn trả nhà cung cấp, trả lương, trả nợ vay thì két rỗng.

Vì vậy, doanh nghiệp có thể "có lời" nhưng vẫn gặp nguy hiểm nếu quản lý dòng tiền kém.

Ông dùng một hình ảnh dễ nhớ: chụp selfie thì thấy gương mặt tươi tỉnh, nhưng chụp X-quang mới biết bên trong có khỏe không. Với doanh nghiệp, báo cáo lưu chuyển tiền tệ chính là một kiểu "X-quang" như vậy. Dòng tiền khỏe giúp doanh nghiệp sống và phát triển; dòng tiền yếu có thể kéo doanh nghiệp xuống rất nhanh.

Ông cũng gửi lời mời đến các bạn trẻ thích con số: tài chính và quản trị kinh doanh là lĩnh vực thú vị, nhất là khi công nghệ ngày nay hỗ trợ người làm tài chính nhiều hơn trước.

Lý thuyết một đằng, thực tế một nẻo?

Sinh viên tài chính, kế toán thường xử lý số nhanh nhưng thiếu cảm giác thực tế về "chiến trường" kinh doanh. Làm sao bồi đắp điều đó khi còn đi học?

TS. Quỳnh Mai phản biện chính câu nói quen thuộc "lý thuyết một đằng, thực tế một nẻo". Với tài chính và kinh doanh, lý thuyết và thực tế không tách rời như vậy. Điều học trên lớp chính là những gì đang diễn ra trong doanh nghiệp và thị trường.

Vấn đề là sinh viên có chịu quan sát hay không. Bên cạnh phân tích số liệu, cần quan tâm đến bối cảnh: doanh nghiệp đang ở ngành nào, chuyện gì đang xảy ra, vì sao nó xảy ra, và có thể giải quyết thế nào. Cần nghe nhiều hơn, quan sát nhiều hơn, hỏi "tại sao" nhiều hơn. Tư duy đặt vấn đề là nền tảng để giải quyết vấn đề.

Bà kết luận nhẹ nhàng: bài học và thực tế không xa nhau như ta tưởng.

"Công ty lấy tiền ở đâu để trả lương cho mình?"

Một câu hỏi từ khán giả dành cho ông Duy Anh gồm hai ý: học kinh doanh và tài chính thế nào để có thể tự kinh doanh, và học ở Việt Nam liệu có cạnh tranh được không?

Ông mở đầu bằng một lưu ý: ông không xuất thân từ tài chính, mà từ kỹ thuật. Kiến thức kinh doanh, tài chính của ông đến từ công việc thực tế, tự học và sau đó là MBA. Thời đi học, sinh viên kỹ thuật như ông thường không thích tài chính, dù trường bắt buộc ai cũng phải biết đọc báo cáo kết quả kinh doanh. Lúc đó ông không hiểu vì sao nó liên quan đến đời mình.

Sau này, ông nhận ra tài chính không chỉ quan trọng khi tự kinh doanh. Nó quan trọng với quản lý tài chính cá nhân, với cơ hội nghề nghiệp, và với bất kỳ ai đang làm trong một công ty. Ở vị trí nào, hiểu tài chính cơ bản cũng giúp mình hiểu doanh nghiệp đang vận hành ra sao.

Điểm bắt đầu là thay đổi mindset: phải thấy tài chính có liên quan đến đời sống của mình. Và câu hỏi đầu tiên có thể rất đơn giản: "Công ty lấy tiền ở đâu để trả lương cho mình?" Từ đó mới đi tiếp: mỗi sản phẩm bán ra giá bao nhiêu, chi phí nguyên vật liệu bao nhiêu, chi phí văn phòng bao nhiêu, lương của mình nằm ở đâu trong bức tranh đó. Khi đọc báo cáo tài chính của công ty qua nhiều năm, ta bắt đầu hiểu ngành mình, công việc mình và rủi ro mình có thể gặp.

Từ nền tảng đó, người học có thể đi tiếp bằng khóa học tài chính đầu tư, chứng chỉ CFA/ACCA, thạc sĩ chuyên ngành hoặc MBA. Chính ông cũng đi làm sáu, bảy năm trong supply chain, dần nhận ra nhu cầu hiểu tài chính công ty, rồi mới học MBA để hệ thống hóa kiến thức.

Về câu hỏi Việt Nam hay nước ngoài, ông cho rằng kiến thức "cứng" hiện nay có thể học ở nhiều nơi, nhất là khi có AI và nguồn học liệu mở. Nhưng trải nghiệm sâu, môi trường thực tế khác nhau và khả năng đặt đúng câu hỏi vẫn rất quan trọng. Nếu có điều kiện, nên tìm trải nghiệm ở cả Việt Nam và nước ngoài.

Nuôi sự nhạy bén kinh doanh từ ghế giảng đường

Câu hỏi khép phiên dành cho ông Anh Tuấn: sinh viên muốn luyện business acumen — sự nhạy bén kinh doanh — thì nên đọc gì, quan sát gì?

Câu trả lời bắt đầu từ định hướng. Trước hết, phải hiểu môi trường mình đang sống và xác định lĩnh vực mình muốn theo đuổi. Sau đó, cần thường xuyên cập nhật thông tin qua các kênh truyền thông đáng tin cậy, tham gia hoạt động và câu lạc bộ chuyên môn như tài chính, đầu tư, startup. Khi đầu tư thời gian nghiên cứu theo một hướng rõ ràng, độ nhạy với thị trường sẽ tăng dần.

Sách và tài liệu hiện nay rất nhiều; kiến thức không còn hiếm như trước. Điều quan trọng là có mục tiêu, có lộ trình và có trải nghiệm đều đặn. Chính trải nghiệm giúp người học tăng kỹ năng và hiểu thị trường mình đang hướng đến.

Host Mai Trang khép phiên bằng một quan sát đúng với thời đại: kiến thức chưa bao giờ dễ tiếp cận như bây giờ. Có thể học qua mạng, qua AI, qua sách, qua người đi trước. Nhưng không chỉ cần đọc gì, mà còn cần gặp ai, hỏi gì, quan sát ở đâu. Doanh nghiệp, xét cho cùng, cũng giống con người: muốn hiểu "linh hồn", phải chịu khó lắng nghe.

Đúc kết từ phiên thảo luận

Báo cáo tài chính là "tiểu sử do anh kế toán viết": hữu ích, nhưng chủ yếu kể chuyện quá khứ. Muốn hiểu doanh nghiệp, phải nhìn thêm cách nó vận hành khi không ai nhìn vào.
Ba lăng kính để đọc doanh nghiệp: cách founder và lãnh đạo đối mặt khó khăn; cảm nhận từ người làm trực tiếp; phản ứng của doanh nghiệp qua cả tin tốt lẫn tin xấu trong một thời gian đủ dài.
Cái bẫy tài chính nguy hiểm: có lợi nhuận nhưng không có tiền. Nợ khó đòi, tồn kho ứ đọng và dòng tiền yếu có thể khiến doanh nghiệp gặp rủi ro dù báo cáo lợi nhuận đẹp.
"Kinh qua" mới "nghiệm ra", nhưng kinh nghiệm có thể tích lũy ngay trên ghế nhà trường qua 5 Whys, làm việc nhóm, tranh luận và quan sát thực tế.
Kỹ năng đắt giá là đặt câu hỏi và tìm câu trả lời. AI giúp tìm đáp án nhanh hơn, nhưng không thay Bắt đầu hiểu tài chính từ câu hỏi: công ty lấy tiền ở đâu để trả lương cho mình? Sau đó mới đi tiếp đến CFA/ACCA, MBA hoặc các chương trình chuyên sâu.
Nuôi business acumen bằng cập nhật tin tức, tham gia câu lạc bộ tài chính, đầu tư, startup, và liên tục trải nghiệm trong lĩnh vực mình quan tâm.