DIỄN GIẢ

Ông NCS Lê Mạnh Linh - Nghiên cứu sinh Tiến sĩ ngành Vật lý Ứng dụng tại Harvard John A. Paulson School of Engineering and Applied Sciences
Ông/TS. Nguyễn Bằng Thanh Lâm - Tiến sĩ tại Trường Hóa học, Kỹ thuật Hóa học và Công nghệ Sinh học, Đại học Công nghệ Nanyang (NTU), Singapore | Huy chương vàng Olympic Hóa học quốc tế năm 2017.
Anh Trần Minh Nguyên - Sinh viên ngành Khoa học và Kỹ thuật Dữ liệu tại Đại học Hồng Kông - Thực tập sinh Quản lý Hạ tầng (Tự động hóa) tại FWD Insurance
Ông/TS. Trần Quốc Đạt - Nghiên cứu Sau Tiến sĩ ngành Vật lý Y khoa, Đại học Louisiana State (Mỹ) | Tiến sĩ Vật lý Năng lượng cao tại Đại học Houston
TS. Nguyễn Thế Quỳnh (Quynh T Nguyen) - Tiến sĩ ngành Điện toán Lượng tử (Quantum Computing), Đại học Harvard | Huy chương Vàng Olympic Vật lý Quốc tế (2016 & 2017)

ĐIỀU PHỐI/HOST: Khổng Loan

Mặt Khác Của Tấm Huy Chương

Phiên trò chuyện không tô hồng hành trình toàn cầu. Host Khổng Loan đặt trọng tâm vào “những câu chuyện thật phía sau hành trình toàn cầu”: phần ít được kể khi truyền thông nhắc đến học bổng, huy chương Olympic, Harvard, NTU, Đại học Hồng Kông hay các phòng thí nghiệm hàng đầu. Đằng sau thành công là những lần hoài nghi, cảm giác lạc lối, hồ sơ bị từ chối không lời giải thích và các thất bại buộc người trẻ phải lớn lên.

Từ câu “Biển lặng không bao giờ tạo nên một thủy thủ giỏi”, cuộc trò chuyện đi thẳng vào câu hỏi: điều gì khiến các diễn giả bất ngờ nhất khi đi từ môi trường “giỏi ở Việt Nam” sang “giỏi ở Harvard hay những nơi các bạn đang học, nghiên cứu”, và họ phải chuyển đổi mình thế nào để tiếp tục vượt trội?

Khi “Giỏi” Không Còn Là Làm Bài Nhanh Nhất Lớp

TS. Nguyễn Thế Quỳnh (Quynh T Nguyen) là người trả lời đầu tiên. Anh nói rõ rằng mình không học đại học ở Việt Nam, nên sự so sánh của anh chủ yếu nằm giữa thời cấp ba ở Việt Nam và quá trình học đại học, tiến sĩ tại Mỹ. Ở bậc phổ thông, theo anh, “giỏi” thường được hiểu rất cụ thể: làm bài tập nhanh nhất lớp, thi được giải cao, được thầy cô chú ý, có một đích đến mà hầu như học sinh nào cũng nhìn thấy. Đó là một hệ quy chiếu rõ ràng, có điểm số, giải thưởng và sự công nhận tức thì.

Nhưng khi học lên cao, đặc biệt trong môi trường đại học và nghiên cứu ở Mỹ, tiêu chuẩn ấy thay đổi. Không phải lúc nào người giỏi nhất cũng là người giải bài nhanh nhất, hay gây ấn tượng với giáo sư bằng câu trả lời đúng. Điều quan trọng hơn, theo Quỳnh, là khả năng tự đưa ra quyết định cho mình: mình đang thành công thế nào, mục tiêu ngắn hạn là gì, mục tiêu dài hạn là gì, và mình đánh giá tiến bộ của bản thân bằng thước đo nào. Nói cách khác, người học không thể mãi chờ một đề bài có đáp án; họ phải tự xây đề bài cho chính mình.

Quỳnh cũng nhấn mạnh giao tiếp. Ở môi trường đại học quốc tế, chỉ học giỏi và có điểm cao nhất lớp là chưa đủ. Người học muốn thành công cần biết đóng góp vào cộng đồng học thuật, cộng tác trong nhóm nghiên cứu, trình bày ý tưởng và khiến người khác hiểu giá trị công việc của mình. Ra biển lớn, sự xuất sắc phải được đặt vào mạng lưới cộng tác.

Ông NCS Lê Mạnh Linh bổ sung rằng khi học lên cao, câu hỏi không còn là “mình đã biết bao nhiêu rồi”. Kiến thức có sẵn chỉ là một phần. Điều được đánh giá cao hơn là khả năng tự tìm kiếm cái mới, sàng lọc, tổng hợp kiến thức mới, rồi biến chúng thành ý tưởng sáng tạo. Trong nghiên cứu, người ta tìm kiếm khả năng tạo ra một câu chuyện mới, một cách nhìn mới, một bài học mới từ dữ liệu và tri thức đang mở.

Từ góc nhìn của một sinh viên theo định hướng doanh nghiệp, anh Trần Minh Nguyên cho rằng sự chủ động là từ khóa cần có khi ra nước ngoài, nhưng với con đường industry-oriented, “giỏi” không chỉ là GPA hay điểm trên lớp. Điều quan trọng là hiểu thị trường ở nước sở tại đang tìm gì ở ứng viên, và tự trang bị bộ kỹ năng phù hợp cho tìm việc, thực tập và lộ trình nghề nghiệp. Ở đây, “giỏi” là khả năng đọc bối cảnh: trường học cần gì, công ty cần gì, thị trường cần gì, và mình phải chứng minh năng lực ra sao.

Những Khoảnh Khắc Lạc Lối Và Bài Học Tự Chịu Trách Nhiệm

Trong những lĩnh vực rất mới và khó, các diễn giả đều từng có khoảnh khắc thất vọng, lạc lối, sợ hãi hoặc nghi ngờ bản thân.

Ông NCS Lê Mạnh Linh kể một câu chuyện đặc biệt: anh không xuất phát từ khoa học tự nhiên theo lối thông thường, vì thời cấp ba anh học chuyên Anh. Khi sang Mỹ, một điều vừa thú vị vừa áp lực là người học có quyền lựa chọn con đường. Nhưng chính vì có quyền lựa chọn, người học cũng phải tự khẳng định rằng đây là con đường mình muốn đi. Linh thích năng lượng và phát triển bền vững, nhưng ngay trong lĩnh vực ấy cũng có rất nhiều nhánh. Anh phải chọn một mảng mà mình tin là con đường của tương lai, trong khi tuổi trẻ không cho phép anh biết trước điều gì chắc chắn.

Linh gọi đó là một dấu mốc trưởng thành: người trẻ phải ra quyết định rất sớm về con đường mình đi, rồi gần như “đâm lao thì theo lao” nếu muốn tối ưu. Để vượt qua thời điểm cam kết một trăm phần trăm với lựa chọn của mình, anh nhờ nhiều góc nhìn từ người thân, bạn bè, nhưng phần lớn vẫn là sự tự tin và phát triển cá nhân. Anh phải tin rằng mình có thể tự chủ quyết định của mình và chịu trách nhiệm cho quyết định đó.

Anh Trần Minh Nguyên đưa ra một trải nghiệm rất khác nhưng gần với nhiều sinh viên: nộp đơn thực tập. Khi mới năm hai, Nguyên đã phải bước vào thị trường thực tập sớm. Anh nộp khoảng hai, ba trăm chỗ mà gần như không nhận được phản hồi. Khác với môi trường lớp học, nơi làm sai vẫn có điểm, có nhận xét hoặc có giáo sư chỉ ra chỗ cần sửa, thị trường việc làm nhiều khi im lặng tuyệt đối. Công ty có thể từ chối mà không nói vì sao; ứng viên không biết vấn đề nằm ở CV, ở phỏng vấn, ở kỹ năng, hay đơn giản là ở thị trường. Chính sự im lặng đó khiến Nguyên tự hỏi mình cần làm tốt hơn ở đâu, hay phải chăng mình chưa đủ tốt.

Việc gửi đi hai, ba trăm hồ sơ mà không có phản hồi là một bài kiểm tra tâm lý không dễ chịu. Nhưng đó cũng là thực tế hiện nay: nếu ba trăm chưa được thì phải làm tới ba trăm linh một, thậm chí bốn trăm. Tinh thần ấy nhấn mạnh sức bền trong một thị trường cạnh tranh, nơi phản hồi không phải lúc nào cũng công bằng hoặc đầy đủ.

TS. Nguyễn Bằng Thanh Lâm chia sẻ một kiểu trưởng thành khác: không phải chuyển hướng, mà là hiểu mình có nên chuyển hướng hay không. Anh nói con đường của mình khá thẳng, dù cũng có gập ghềnh. Hồi trước, anh từng phân vân giữa việc tiếp tục học Hóa theo hướng khoa học cơ bản hay chuyển sang kỹ thuật. Nhiều người nói engineering dễ ra doanh nghiệp, dễ kiếm tiền, dễ kiếm việc hơn; còn science thì khó hơn, nhiều khi học vì đam mê hơn là vì tiền. Cuối cùng, anh vẫn chọn ở lại với science và đến giờ không hối hận, dù khó khăn vẫn có.

Thông điệp của Thanh Lâm: đừng sợ đưa ra quyết định; hãy tập trung vào việc mình làm gì sau khi đã quyết định. Một lựa chọn đúng hay sai phụ thuộc rất nhiều vào cách ta sống, làm việc, điều chỉnh và chịu trách nhiệm sau đó. Góc nhìn này giúp người trẻ bớt bị ám ảnh bởi “lựa chọn hoàn hảo”.

TS. Trần Quốc Đạt đưa cuộc trò chuyện đến một trạng thái tâm lý quen thuộc trong học thuật: “hội chứng kẻ mạo danh” (imposter syndrome). Anh nói mình trải qua cảm giác không bao giờ đủ giỏi để làm một việc gì đó. Đến giai đoạn cuối tiến sĩ, anh bắt đầu thấy lý do ban đầu khiến mình theo đuổi công trình nghiên cứu không còn đủ sức kéo mình thức dậy mỗi sáng. Vật lý cơ bản vẫn thú vị, nhưng anh không thấy rõ ứng dụng của nó cho cuộc sống thực tiễn. Từ đó, anh nghĩ đến việc chuyển sang vật lý y khoa, một hướng rất mới, nhiều thử thách, vì anh gần như chưa biết gì về y khoa. May mắn là cuối cùng anh chuyển hướng thành công.

Điểm chung trong các câu chuyện không phải là ai cũng vượt qua bằng một công thức. Có người trưởng thành bằng cách cam kết với một hướng đi; có người bằng cách bền bỉ trước im lặng của thị trường; có người bằng cách giữ hướng; có người bằng cách chuyển hướng. Nhưng tất cả đều phải tự chất vấn và tự chịu trách nhiệm.

Đại Học Việt Nam Cần “Rèn Biển Động” Như Thế Nào?

Từ những trải nghiệm cá nhân, phiên thảo luận chuyển sang câu hỏi giáo dục: các trường đại học Việt Nam nên dạy thêm gì để “rèn biển động” cho sinh viên?

TS. Trần Quốc Đạt trả lời trước. Với kinh nghiệm hướng dẫn nhiều học sinh Việt Nam, anh cho rằng điều có thể giúp các bạn nhiều hơn là tư duy phản biện và thói quen đặt câu hỏi. Chất lượng kiến thức nhận được khi đi học, theo anh, không đến từ việc ghi chép hay nghe thụ động, mà từ việc tương tác có chủ đích với bài giảng và đặt những câu hỏi chất lượng. Anh cũng ghi nhận Việt Nam đã thay đổi rất nhiều trong những năm gần đây, nên không nhất thiết phải thêm một môn hay ngành học mới. Điều cần nâng cấp có thể nằm ở cách người học tiếp cận kiến thức.

Anh Trần Minh Nguyên bổ sung kỹ năng làm việc nhóm. Anh cho rằng các môn học ở Việt Nam nên có nhiều bài tập nhóm hơn, bởi phối hợp và hợp tác hiệu quả là năng lực thiết thực cho tương lai. Ở đại học quốc tế, gần như môn nào cũng có bài tập nhóm; làm việc nhóm đôi khi quan trọng hơn việc một cá nhân giỏi một thứ gì đó. Ý của Nguyên cho thấy “giỏi” trong môi trường toàn cầu không còn là cuộc đua cá nhân đơn độc, mà là khả năng tạo ra kết quả cùng người khác.

TS. Nguyễn Bằng Thanh Lâm gọi cả tư duy phản biện và làm việc nhóm là “kỹ năng có thể chuyển giao” (transferable skills), tức những kỹ năng dùng được ở mọi ngành. Theo anh, đại học Việt Nam nên tạo thêm cơ hội thực hành những kỹ năng này, nhưng không thể “dạy” trực tiếp bằng lý thuyết. Nó phải đi qua phương pháp đánh giá và trải nghiệm học tập. Nếu đánh giá vẫn chủ yếu dựa vào bài kiểm tra, thuyết trình hoặc bài tập lớn theo công thức, sinh viên khó có đủ không gian rèn transferable skills. Anh cũng nhấn mạnh rằng về chuyên môn, sinh viên Việt Nam rất vững, thậm chí không thua các bạn nước ngoài. Điểm thiếu chủ yếu là cơ hội thực hành các kỹ năng mềm, kỹ năng chuyển giao trong môi trường thật.

Cú Sốc Lớn Nhất Không Phải Chỉ Là Tiếng Anh

Phần hỏi đáp khán giả đi vào nỗi lo phổ biến: “Em nghe nhiều về career shock, sốc văn hóa nhưng vẫn mơ hồ, vì nghĩ chỉ cần giỏi tiếng Anh và học tốt là đủ. Theo các anh, cú sốc lớn nhất khi bước từ giảng đường Việt Nam ra môi trường quốc tế thực sự là gì, và nên chuẩn bị tâm lý thế nào từ bây giờ?”

Ông NCS Lê Mạnh Linh trả lời rằng cú sốc lớn nhất của anh ở giảng đường Mỹ là khả năng không ngần ngại đặt câu hỏi. Khi mới sang, anh có tâm lý rằng hỏi tức là thể hiện bản thân, nên phải chọn một câu hỏi thật hay, phải nghe giáo viên nói, phải “ngấm” rồi mới hỏi. Nhưng anh nhận ra các bạn ở nước ngoài, kể cả những bạn nói tiếng Anh không lưu loát bằng mình, vẫn cứ hỏi rất tự nhiên. Họ hỏi vì họ chưa hiểu, và bản chất giảng đường là nơi để được học. Việc dám bày tỏ sự không hiểu, theo Linh, là một bản lĩnh.

Đây là một cú sốc văn hóa tinh tế: không phải đồ ăn, thời tiết hay ngôn ngữ, mà là quan hệ thầy - trò và quyền được chưa hiểu. Ở một môi trường đủ thoải mái, sinh viên có quyền hỏi lại và yêu cầu bài giảng rõ hơn.

TS Nguyễn Thế Quỳnh (Quynh T Nguyen) bổ sung một ý ngắn nhưng quan trọng. Khi mới sang, tiếng Anh của anh còn khá kém, nên cú sốc chính là giao tiếp và giao lưu văn hóa với bạn bè. Các bạn ở Mỹ có những thói quen giải trí khác mình, khiến anh băn khoăn có nên làm theo để hòa nhập hay học tốt hơn không. Cuối cùng, bài học của anh là: mình vẫn cứ là mình, giữ nét văn hóa riêng của người Việt, tiếp tục giải trí và giao tiếp theo cách của mình, và điều đó vẫn hiệu quả. Hội nhập, vì thế, không đồng nghĩa với bắt chước toàn bộ đời sống của người khác.

Một câu hỏi khác dành cho Quỳnh chạm đến thất bại: ở tuổi học sinh, thất bại thường khá an toàn, nhưng khi đi du học, mỗi lần sai có thể tốn kém về thời gian, tiền bạc và cảm xúc. Anh học cách đối diện với thất bại và trưởng thành từ đó thế nào? Quỳnh trả lời rất thẳng: đây là thử thách cá nhân, và mỗi người phải tự học cách vượt qua. Kinh nghiệm của anh là cứ thất bại nhiều lần rồi sẽ tự rút ra rằng cách duy nhất để tiếp tục là bỏ qua, trở nên mạnh mẽ và bền bỉ hơn ở lần sau. Thất bại tốn kém thật, nhưng đổi lại cũng buộc người ta học được nhiều.

Những Từ Khóa Cuối Cùng Của Năm “Thủy Thủ”

Ở phần thông điệp cuối, TS. Nguyễn Bằng Thanh Lâm chọn: hãy tích cực trò chuyện với bản thân mình nhiều hơn, để biết mình muốn gì, phù hợp với điều gì, đang sợ điều gì.

NCS Lê Mạnh Linh chọn “sự thật thà”: không biết thì hỏi, muốn gì thì nói ra. Trong cuộc sống, nhiều khi không thể chờ người khác đến với mình hoặc chờ cơ hội tự xuất hiện; người trẻ phải là người tạo ra cơ hội đó. Anh Trần Minh Nguyên chọn “resilience” — sự bền bỉ. Với Nguyên, cuộc sống luôn có khó khăn, nhưng anh tin rằng mọi thứ rồi sẽ tốt hơn, sẽ có những điều mới chờ phía trước. Ông/TS. Trần Quốc Đạt chọn “dám làm”: đừng chạy theo đam mê một cách mơ hồ, mà hãy làm và dấn thân; chính quá trình làm sẽ giúp mình định hình đam mê.

Hình ảnh “biển động” khép lại phiên thảo luận. Những tốn kém về thời gian, tiền bạc, cảm xúc khi thất bại chính là một phần của biển động. Nếu không có những biến động ấy, người trẻ khó học cách lèo lái con thuyền của mình và khó trở thành thủy thủ giỏi.

Đúc kết từ phiên thảo luận

Đừng chỉ chuẩn bị bảng điểm; hãy chuẩn bị khả năng tự đặt mục tiêu và tự đánh giá tiến bộ của mình.
Rèn thói quen đặt câu hỏi trong lớp, trong dự án, trong phòng lab và trong công việc.
Học cách giao tiếp học thuật: trình bày ý tưởng, phản hồi, cộng tác và đóng góp vào nhóm.
Nếu đi theo hướng doanh nghiệp, hãy đọc thị trường tuyển dụng sớm và xây bộ kỹ năng phù hợp.
Khi bị từ chối mà không có phản hồi, hãy xem đó là dữ liệu chưa đầy đủ, không phải kết luận cuối cùng về giá trị của bản thân.
Trò chuyện với chính mình thường xuyên để biết mình nên giữ hướng, lách hướng hay chuyển hướng.
Đừng xem hội nhập là đánh mất bản sắc; giữ cách sống và văn hóa riêng cũng có thể là một phần của sức mạnh.
Thất bại ở môi trường quốc tế có thể tốn kém, nhưng cũng là cách người trẻ học bền bỉ, tự chủ và trưởng thành.