DIỄN GIẢ

Chị Đào Vân Nhi - Cử nhân ngành Quản trị Kinh doanh, Đại học Texas A&M (Mỹ) · Tốt nghiệp loại Xuất sắc tại Houston Community College.
ThS. /KTS Hoàng Thu An (An Hoàng) - Kiến trúc sư tại Goody Clancy | Học bổng Thạc sĩ Kiến trúc tại Trường Thiết kế Sau đại học, Đại học Harvard.

DẪN DẮT BỞI KHỔNG LOAN

Phiên “Tư duy toàn cầu, gốc rễ Việt Nam: nghịch lý hay lợi thế kép?” mở ra từ một câu chuyện gần: một bạn trẻ rời Việt Nam đi du học từ sớm, học ở Canada và đang là sinh viên năm nhất đại học, mùa hè này quay lại Việt Nam với mong muốn hiểu đất nước mình hơn. Bạn nói: giá như khi còn ở Việt Nam, em tập trung học tiếng Việt và hiểu đất nước mình nhiều hơn.

Câu chuyện ấy chạm vào một câu hỏi sâu của nhiều người trẻ trong hành trình quốc tế: mình là ai, và mình mang theo điều gì khi bước vào một thế giới phẳng? Khi trở thành công dân toàn cầu, học tập và làm việc với nhiều nền văn hóa, người trẻ có cần gốc rễ không? Hay gốc rễ khiến họ chậm lại? Người phương Tây ngày càng nhắc đến “cultural intelligence” - trí tuệ văn hóa, tức năng lực làm việc hiệu quả, uyển chuyển giữa nhiều nền văn hóa. Với người Việt trẻ, trí tuệ văn hóa không chỉ là hiểu người khác, mà còn là hiểu chính mình.

Hai khách mời của phiên đều đang làm việc ở Mỹ, một ở Texas, một ở Boston. Chị Đào Vân Nhi đi từ một trường cao đẳng cộng đồng ở Texas đến Đại học Texas A&M, rồi bước vào thế giới vận hành thực tế của bán lẻ và chuỗi cung ứng Mỹ. ThS. /KTS Hoàng Thu An (An Hoàng) được đào tạo tại Trường Thiết kế Sau đại học của Đại học Harvard, hiện làm kiến trúc sư tại Goody Clancy ở Boston và dành sự nghiệp để thiết kế không gian học tập. Với An, văn hóa không phải khái niệm trừu tượng; nó là vật liệu, ánh sáng, ký ức đô thị, là cách một không gian khiến con người cảm thấy mình thuộc về.

Thu An không chỉ đi qua hai nền văn hóa Việt Nam và Mỹ, mà từng sống và làm việc ở Pháp, Trung Quốc và Nhật. Chính trải nghiệm nhiều môi trường giúp cô nhìn bản sắc Việt Nam của mình đa chiều hơn. Vân Nhi thì nhắc đến Houston, một thành phố rất đa văn hóa, nơi cô tiếp xúc với nhiều con người, nhiều bản sắc từ khi còn trẻ. Sự tiếp xúc ấy tạo nên con người cô hiện tại và khiến cô quan tâm đến việc nâng cao trí tuệ văn hóa.

Giữ gìn bản sắc bắt đầu từ câu hỏi: bản sắc là gì với mình?

Câu hỏi đầu tiên dành cho cả hai: các bạn trẻ thường nghe thế hệ trước nói nhiều về “giữ gìn bản sắc”. Hai diễn giả nghĩ gì về cụm từ này, và nó có tạo ra lợi thế cạnh tranh cụ thể nào trong hành trình của họ không?

ThS. /KTS Hoàng Thu An trả lời bằng cách đặt lại nền móng: trước khi giữ gìn bản sắc, mình phải biết bản sắc đó là gì. Khái niệm này không giống nhau ở mọi người. Mỗi người cần tự định nghĩa thế nào là người Việt Nam cho riêng mình. Với An, giữ bản sắc không đồng nghĩa với việc phải luôn tham gia hội nhóm sinh viên Việt Nam hay tụ tập cộng đồng theo một kiểu nhất định. Cô tự nhận mình không phải người quá thích giao tiếp đông người, nên khi ra nước ngoài, cô ít tham gia các hội nhóm Việt Nam, không phải vì xa rời, mà vì đó không phải cách kết nối tự nhiên của cô.

Cách An kết nối với Việt Nam thường đi qua văn hóa, nghệ thuật, văn học và các dự án sáng tạo. Với cô, giữ gìn bản sắc là đóng góp vào những dự án về văn hóa, văn học, nghệ thuật; đó là cách cô yêu Việt Nam và giữ bản sắc theo cách riêng. Bản sắc không nên bị đóng khung thành một biểu hiện duy nhất. Có người giữ bản sắc qua ngôn ngữ, có người qua cộng đồng, có người qua ẩm thực, có người qua nghiên cứu, có người qua nghệ thuật. Mỗi người có một đường vào khác nhau.

Khi được hỏi bây giờ thế nào là người Việt Nam, An thừa nhận đây là một câu khó. Cô từng chật vật với chính câu hỏi ấy. Lớn lên ở Việt Nam, trong một nền văn hóa và theo một ngành đặc thù như kiến trúc, cô nghe nhiều định nghĩa sẵn: phụ nữ thì phải thế này, con gái học ngành này sẽ vất vả. Khi bước ra thế giới, cô phải phá bỏ những giới hạn đó.

Nhưng sau khi phá bỏ, cô lại rơi vào một khoảng trống: nếu từ chối những định nghĩa cũ, bây giờ mình là ai? Chính lúc đó, cô quay lại tìm xem trong văn hóa Việt Nam, trong Hà Nội nơi cô lớn lên, trong những kiến trúc từng thấy, có những nét đẹp nào đã góp phần định hình cách cô nhìn thế giới và làm nghề. Đó không phải là quá trình nhận nguyên khối, mà là quá trình chọn lựa.

Khi thiết kế, An nhận ra nhiều khoảng không gian trong tư duy của mình đến từ việc lớn lên trong một ngõ nhỏ ở Hà Nội. Ký ức ấy đi vào cách cô nghĩ về ánh sáng, vật liệu, lịch sử của một ngôi nhà, sự gần gũi giữa con người và không gian. Bản sắc với cô không phải lúc nào cũng là tuyên bố to tát “tôi yêu Việt Nam, tôi tự hào”. Nó len lỏi vào những điều nhỏ hơn, tinh tế hơn, đôi khi chính mình cũng không nhận ra ngay.

Uyển chuyển trong giao tiếp: lợi thế và bài học của người Việt

Chị Đào Vân Nhi đồng ý với An rằng bản sắc là một câu chuyện cá nhân, nhưng cô diễn giải theo hướng các giá trị cốt lõi, đặc điểm riêng trong tư duy, lối sống và phẩm chất. Một đức tính Việt Nam cô rất yêu thích là sự uyển chuyển trong giao tiếp. So với người Mỹ thường mạnh về thẳng thắn, người Việt có xu hướng diễn giải nhẹ nhàng hơn, khéo léo hơn trước khi đưa ra mong muốn của mình.

Trong công việc, điều này vừa là lợi thế vừa có thể trở thành bất lợi. Lợi thế là nhờ sự uyển chuyển, Nhi có khả năng kéo nhiều người lại gần nhau hơn. Xuất phát điểm của cô là làm trong một chuỗi siêu thị bán lẻ. Khi mới mười tám, mười chín tuổi, cô đã phải dẫn dắt một đội ngũ gồm nhiều cô chú lớn hơn rất nhiều, có người bằng tuổi mẹ cô. Trong môi trường đó, nhiều người chỉ làm đúng phần mô tả công việc. Nhi chọn cách trò chuyện với từng người, gắn kết họ lại, để mọi người không chỉ đi làm vì đồng tiền mà còn thấy một mục đích lớn hơn: cộng đồng, niềm vui và sự thuộc về nơi công sở.

Ví dụ cụ thể của Nhi là việc quan sát từng cá nhân. Môi trường của cô có nhiều quốc tịch khác nhau, mỗi người nhìn vấn đề và giao tiếp rất khác. Cô không thể áp dụng một công thức chung cho tất cả. Thay vào đó, cô quan sát cách mỗi người ứng xử, cảm nhận điều họ cần, rồi tìm cách giao tiếp phù hợp. Điều cốt lõi nhất là sự chân thành. Cô dùng sự chân thành để đổi lấy tình cảm của mọi người, từ đó dẫn dắt họ đến những mục tiêu bán lẻ mà cô mong muốn.

Với Thu An, câu chuyện chân thành hiện lên trong lĩnh vực kiến trúc. Ngành của cô có nhiều người sáng tạo, nhiều tiếng nói mạnh và cá tính. Nhưng họ chân thành trong việc đóng góp và quan tâm đến mục tiêu của dự án. Công việc của An không phải thiết kế tòa nhà thương mại hay cao tầng, mà là thiết kế trường học. Khi tiếp cận một dự án, cả đội nghĩ đến việc tòa nhà sẽ phục vụ bao nhiêu thế hệ học sinh, sẽ đứng ở đó một trăm, hai trăm năm nữa. Làm thế nào để công trình có đóng góp lâu dài? Sự thành tâm với nghề trở thành nền tảng kết nối.

An cũng chỉ ra một đặc điểm thú vị: khách hàng chính thức của công ty có thể là các trường đại học, nhưng người được thiết kế cho lại là học sinh và giáo viên. Vì vậy, kiến trúc sư phải giao tiếp với nhiều tầng lớp khác nhau, nhiều mối quan tâm và quyền lực khác nhau. Khi nói chuyện với học sinh, An cảm thấy người Việt có sự dễ gần - một lợi thế không nhỏ.

Khi khiêm tốn trở thành rào cản: phải biết nói về điều mình đã làm

Nếu bản sắc có lợi thế, nó cũng có những điểm cần điều chỉnh khi bước vào môi trường đa văn hóa. Với Vân Nhi, bài học lớn đến từ một thói quen quen thuộc trong văn hóa Việt: “thùng rỗng kêu to”, “tốt gỗ hơn tốt nước sơn”. Cô từng tin rằng chỉ cần làm tốt, người khác sẽ tự nhận ra. Trong một dự án ở chỗ làm, cô đặt rất nhiều công sức nhưng không nói ra, không thể hiện với cấp quản lý, chỉ âm thầm làm. Dự án thành công, nhưng không ai biết cô đã làm gì. Công sức lớn không được ghi nhận tương xứng.

Nhi không xem đó là lỗi của cấp quản lý. Cô xem đó là bài học về việc mình quá rụt rè trong khẳng định vị thế và năng lực. Trong môi trường Mỹ, nhiều người biết cách kể câu chuyện về công việc của họ, biết chứng minh năng lực bằng diễn giải rõ ràng, không né tránh. Người Việt nếu chỉ âm thầm làm giỏi có thể bị thiệt.

Thu An đồng ý và mở rộng rằng điều này không chỉ riêng người Việt, mà nhiều nền văn hóa châu Á đều đề cao sự khiêm tốn. Trong một số môi trường, đó là phẩm chất tốt. Nhưng ở môi trường năng động, cạnh tranh cao như Mỹ, biết nói về những gì mình làm và có sự tự tin là rất quan trọng. An không cho rằng học sinh Việt Nam kém tự tin hơn. Cô cho rằng môi trường lớn lên khiến nhiều người quen lắng nghe hơn phát biểu, quen nói giảm, nói tránh, mong đối phương tự hiểu, thay vì đi thẳng vào vấn đề.

Trong môi trường làm việc, người trẻ cần mạnh dạn hơn, thẳng thắn và tự tin hơn khi nói về đóng góp của mình. Điều đó không có nghĩa cổ xúy “thùng rỗng kêu to”, không làm mà nói giỏi. Năng lực phải đi đôi với khả năng nói về bản thân và xây dựng quan hệ. Cách bắt đầu có thể rất nhỏ: tìm mentor ủng hộ mình, mỗi ngày bước ra khỏi vùng an toàn một chút, nói to hơn một chút, rõ hơn một chút về việc mình đang làm.

Xây trí tuệ văn hóa ngay khi chưa từng ra nước ngoài

Với sinh viên chưa từng ra nước ngoài, làm sao bắt đầu xây dựng cultural intelligence? Thu An cho rằng cơ hội không nhất thiết nằm ở việc phải đi xa. Ở Việt Nam hiện nay có nhiều hội nhóm, hoạt động văn hóa của các đại sứ quán, các chương trình giao lưu có thể tham gia ngay. Internet và các cộng đồng trực tuyến cũng khiến thế giới phẳng hơn. Nhiều chương trình trao đổi đưa sinh viên quốc tế đến Việt Nam, tạo cơ hội cọ xát đa văn hóa ngay trong nước.

An kể hồi còn học ở Việt Nam, cô từng tham gia các chương trình như trại hè, có anh chị từ nước ngoài, từ Ai Cập đến thực tập. Những hoạt động như vậy cho cô cơ hội giao tiếp với người từ nhiều nền văn hóa khác nhau trước khi thật sự ra nước ngoài.

Vân Nhi bổ sung những nguồn rất cụ thể. Nếu không biết tìm hoạt động ở đâu, sinh viên có thể vào website của Cục Hợp tác Quốc tế thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch để xem thông tin về các trung tâm văn hóa nước ngoài tại Việt Nam. Từ đó, các bạn có thể tìm hoạt động phù hợp với địa phương mình. Ngoài hoạt động trực tiếp, đọc sách và tìm hiểu tài liệu về các nền văn hóa khác cũng là cách tốt để bắt đầu. Phim ảnh và thực tế chắc chắn khác nhau, nhưng ít nhất chúng giúp người học có bước đầu để nhận diện và gọi tên sự khác biệt văn hóa.

Trí tuệ văn hóa không bắt đầu ở sân bay. Nó bắt đầu từ sự tò mò, từ việc đặt mình vào môi trường khác, từ đọc, hỏi, quan sát và thử giao tiếp với người không giống mình.

Gốc rễ Việt Nam: lợi thế hay bất lợi?

Khi quay lại câu hỏi trung tâm - bản sắc Việt Nam là lợi thế hay bất lợi - Thu An trả lời rằng nó có thể là cả hai, tùy hoàn cảnh. Nhiều khi bất lợi lớn nhất không đến từ cách người khác nhìn mình, mà từ tâm lý của chính mình. Lợi thế hay không cũng tùy cách mình dùng vốn văn hóa của mình.

An hoàn toàn có thể không bao giờ nói về Việt Nam và vẫn làm việc bình thường. Nhưng cô chọn kể những câu chuyện về kiến trúc Việt Nam, con người Việt Nam, vì thấy đó là điều đặc biệt và đáng tôn trọng. Cô cũng có thể chọn cảm thấy mình là người thiểu số, thấy bất lợi, thấy thua kém. Nhưng đó là cách nhìn của bản thân. Ở Mỹ, đặc biệt tại Boston, là người Việt Nam có thể là lợi thế vì môi trường cởi mở và tiến bộ về tư duy. Nhưng ở Trung Quốc hay Nhật Bản, lợi thế ấy chưa chắc xuất hiện ngay; có thể phải nỗ lực hơn để thay đổi định kiến. Ở Pháp cũng vậy. Bản sắc không tự động là lợi thế trong mọi nơi, nhưng có thể trở thành lợi thế nếu người mang nó hiểu và sử dụng đúng.

Vân Nhi nhìn bản sắc không phải bất lợi mà là cơ hội để điều chỉnh tư duy và năng lực. Sự giao thoa giữa văn hóa Việt Nam và văn hóa nước ngoài tạo cho cô một lợi thế độc quyền mà người chỉ từng sống ở một đất nước khó có được. Bằng cách trung hòa hai nguồn trải nghiệm, cô tin mình có thể có một hướng đi vững vàng hơn.

Bản sắc vì thế phụ thuộc vào cách người trẻ nhìn và dùng nó. Nếu nhìn là bất lợi, nó dễ trở thành bất lợi. Nếu nhìn là lợi thế, nó có thể thành lợi thế. Bản sắc là cơ hội để điều chỉnh tư duy, thậm chí là một lợi thế độc quyền.

Biết mình: từ khóa của một đời sống đa văn hóa

Ở câu hỏi cuối, mỗi diễn giả chọn một từ khóa quan trọng nhất cho các bạn trẻ muốn xây dựng một đời sống có trí tuệ đa văn hóa. Thu An chọn “biết mình” - know yourself. Cô nhấn mạnh rằng ta không thể chỉ nghe người khác nói để định nghĩa mình. Mỗi người phải tự tìm xem bản thân là ai, tự định nghĩa bản sắc của mình. Không có câu trả lời chung cho tất cả. Mỗi người sẽ có câu trả lời riêng, và tìm được bản sắc riêng càng sớm thì càng tốt.

Vân Nhi chọn một từ rất gần: “hiểu mình”. Đừng để đánh mất gốc rễ của mình, phải biết mình là ai. Hai từ khóa của hai diễn giả gặp nhau ở cùng một điểm: muốn đi ra thế giới, trước hết phải có điểm tựa bên trong.

Bản sắc là một chủ đề bất tận. Ta sẽ luôn hỏi mình là ai, sống trong cộng đồng nào, có thể mang điều gì khi sống với cộng đồng khác trong một thế giới đa văn hóa. Câu hỏi ấy không có một đáp án cuối cùng. Ở mỗi giai đoạn, con người lại định nghĩa khác đi về bản sắc của mình.

Trong hành trang tương lai, ngoại ngữ, bằng cấp và kỹ năng nghề nghiệp rất quan trọng; nhưng gốc rễ, nếu được hiểu đúng, không kéo ta lại phía sau. Nó cho ta chất liệu để kể câu chuyện của mình, sự uyển chuyển để kết nối, sự chân thành để hợp tác, và một điểm tựa để bước vào thế giới mà không đánh mất chính mình.

Đúc kết từ phiên thảo luận

Giữ gìn bản sắc không có một khuôn mẫu duy nhất; mỗi người cần tự định nghĩa bản sắc Việt Nam có nghĩa gì với mình.
Bản sắc có thể len vào những điều rất nhỏ: ký ức ngõ phố, cách nhìn ánh sáng, cách dùng vật liệu, cách trò chuyện với người khác.
Sự uyển chuyển trong giao tiếp là một lợi thế của người Việt, nhất là khi làm việc với đội ngũ đa văn hóa.
Chân thành không đối lập với hiệu quả; trong nhiều môi trường, chân thành giúp xây dựng niềm tin và dẫn dắt con người.
Khiêm tốn cần đi cùng khả năng nói rõ về đóng góp của mình. Làm tốt nhưng không ai biết mình làm gì có thể khiến công sức bị bỏ qua.
Trí tuệ văn hóa có thể rèn ngay tại Việt Nam qua trung tâm văn hóa, hoạt động đại sứ quán, trại hè, chương trình trao đổi, sách và cộng đồng trực tuyến.
Gốc rễ Việt Nam không tự động là lợi thế hay bất lợi; nó phụ thuộc vào cách người trẻ nhìn nhận và sử dụng vốn văn hóa của mình.
Từ khóa quan trọng nhất để sống đa văn hóa: biết mình, hiểu mình, và đừng đánh mất gốc rễ khi bước ra thế giới.