DIỄN GIẢ

ThS. Nguyễn Sỹ Hào - Chuyên viên Phân tích Kinh doanh cấp cao (Business Analyst III) tại Applied Materials (USA) | Thạc sĩ ngành Quản Trị Kinh Doanh và Tài Chính tại Trường Kinh doanh Haas, Đại học California, Berkeley (USA).
Chị Trần Phương Thảo Linh - Sinh viên ngành Kinh tế, Tài chính và Quản lý tại Đại học Thanh Hoa.
Chị Nguyễn Thuý Quỳnh - Cử nhân Quản trị Kinh doanh, Đại học Quốc gia Singapore (NUS).
HVCH Nguyễn Thị Vân Hà - Học viên Cao học ngành Quan hệ Quốc tế tại Đại học Bắc Kinh (PKU).
Chị Lê Thanh Hồng - Sinh viên ngành Kỹ thuật, chuyên ngành Kỹ thuật Hoá học, chuyên ngành phụ Thiết kế Truyền thông Thị giác, Đại học Quốc gia Singapore (NUS).

DẪN DẮT BỞI DR. LƯƠNG THỊ PHƯƠNG NHI

Phiên thảo luận đặt trọng tâm vào tương lai của sự học trong bối cảnh công nghệ, đặc biệt là AI, đang thay đổi cách con người học tập và làm việc. Khi AI có thể đưa ra câu trả lời trong vài giây, điều tạo khác biệt không còn là ai trả lời nhanh hơn. Điều đáng giá hơn là ai biết đặt câu hỏi tốt hơn.

Tên phiên “Trường tinh hoa không trao đáp án - họ dạy bạn cách đặt câu hỏi hay hơn” trở thành trục tư duy của toàn bộ cuộc trò chuyện. Các diễn giả đến từ Berkeley Haas và ngành bán dẫn tại Mỹ, Đại học Thanh Hoa, Đại học Quốc gia Singapore, Đại học Bắc Kinh và Apple. Mỗi người mang theo một lát cắt về cách các môi trường tinh hoa vận hành: không nuôi sự thụ động, không xem câu hỏi là dấu hiệu của yếu kém, và không đặt người học vào vị trí chỉ chờ đáp án từ thầy cô.

Câu hỏi không phải tiếng kêu cứu, mà là một đề xuất tư duy

Câu hỏi đầu tiên đi vào sự thay đổi cốt lõi: khi mọi đáp án đều có thể tra trong ba giây, giá trị dịch chuyển từ “biết câu trả lời” sang “biết hỏi”. Vậy một giờ học đại học lý tưởng nên dành bao nhiêu cho truyền đạt kiến thức, bao nhiêu cho rèn năng lực đặt câu hỏi?

HVCH Nguyễn Thị Vân Hà, học viên cao học ngành Quan hệ Quốc tế tại Đại học Bắc Kinh (PKU) và đang công tác tại Apple, không chọn trả lời bằng một tỷ lệ. Với Hà, con số không quan trọng bằng tâm thế. Trải nghiệm làm việc ở Apple cho cô một ví dụ cụ thể: ở một nơi mọi người vận hành với tốc độ cao, thời gian được coi như một loại tiền tệ. Nếu hỏi đồng nghiệp những câu quá đơn giản như “deadline là khi nào”, gần như chắc chắn người hỏi sẽ nhận được phản ứng lạnh lùng: điều này AI trả lời được, hoặc chính bạn có thể tìm trong ba giây.

Vì vậy, ở đó người ta không hỏi để lấy dữ liệu thô đơn thuần. Người ta hỏi để kết nối trí tuệ. Hà ví việc đặt câu hỏi giống như viết một prompt cho AI, nhưng đối tượng là con người có kinh nghiệm, có góc nhìn và có khả năng đưa ra lời khuyên chiến lược. Một câu hỏi tốt, theo cô, có ba bước: nêu bối cảnh, trình bày “my findings” - những gì mình đã nghiên cứu, đã suy nghĩ, đã thử phân tích - rồi mới đặt câu hỏi trọng tâm, phần mà chỉ con người mới giải quyết được.

Khi đủ ba bước đó, câu hỏi không còn là một tiếng kêu cứu. Nó trở thành một đề xuất giải pháp, một lời mời cùng xây dựng góc nhìn mới. Một phút chất lượng từ người đã chuẩn bị, đã đọc, đã nghĩ có giá trị hơn hai mươi phút thầy cô im lặng chờ câu hỏi từ một sinh viên chưa từng mở tài liệu. Nếu chỉ hỏi những câu ngây thơ, ta nhận được câu trả lời máy móc. Nếu hỏi bằng tư duy của người đã nghiên cứu, ta có thể nhận được lời khuyên chiến lược, thậm chí thay đổi cả cách nhìn.

ThS. Nguyễn Sỹ Hào bổ sung từ trải nghiệm học tập ở Mỹ. Trong nhiều lớp học, khoảng một nửa thời gian là để hỏi, đáp, thảo luận; sinh viên được kỳ vọng đã đọc bài và làm bài trước. Tuy vậy, Hào nhắc một nguyên tắc quan trọng trong văn hóa học thuật Mỹ: “không có câu hỏi nào là ngớ ngẩn cả”. Cứ hỏi, kể cả câu dễ hay khó, vì hỏi cũng là cách thể hiện tư duy và tạo kết nối. Anh tóm lại bằng ba điểm: khoảng một nửa thời gian học có thể dành cho quan sát, nghe, hỏi và đáp; nên nghiên cứu trước để hỏi đúng trọng tâm; nhưng nếu thật sự chưa biết thì vẫn nên hỏi, vì thà hỏi còn hơn giả vờ đã hiểu.

Hai câu trả lời tạo nên một cặp cân bằng. Hà nhấn mạnh chất lượng và trách nhiệm của người hỏi. Hào nhấn mạnh sự an toàn tâm lý và quyền được hỏi. Một môi trường tinh hoa cần cả hai: người học chuẩn bị nghiêm túc, nhưng không sợ bị phán xét khi câu hỏi chưa hoàn hảo.

Lớp học đảo ngược và môi trường an toàn để hỏi

Chị Lê Thanh Hồng, sinh viên ngành Kỹ thuật Hóa học tại Đại học Quốc gia Singapore, chia sẻ từ quan sát ở NUS. Ngành của Hồng có cả môn lab lẫn môn lý thuyết. Dù dạng môn khác nhau, trường thường thiết kế workload khoảng mười tiếng mỗi tuần cho một môn, trong đó khoảng năm mươi phần trăm là tự học trước. Đây là mô hình lớp học đảo ngược: sinh viên đọc tài liệu, xem video bài giảng, hoàn thành câu hỏi định hướng trước khi lên lớp. Lớp học dùng để giải đáp, đào sâu, mở rộng và xử lý những vấn đề sinh viên mang tới.

Điểm Hồng thấy đặc biệt là cơ chế gửi câu hỏi qua mã QR, thường cho phép ẩn danh. Ban đầu, cô khá ngại hỏi vì sợ bị đánh giá. Khi có quyền ẩn danh, cô đặt câu hỏi nhiều hơn. Thiết kế nhỏ ấy tạo ra một môi trường an toàn để hỏi. Khi việc hỏi dễ hơn, sinh viên bắt đầu chú ý đến những điểm mình chưa hiểu thay vì vội nghĩ “mình hiểu rồi” và bỏ qua.

Sau khi vào lớp, thời gian không còn chủ yếu để truyền đạt kiến thức nền. Sinh viên đã chuẩn bị trước, nên lớp học trở thành nơi đi vào vấn đề chuyên sâu và mở rộng từ chính câu hỏi của người học. Hồng đặc biệt thích các buổi tutorial nhỏ, khoảng hai mươi sinh viên, nơi mọi người thảo luận, giải quyết tình huống và trao đổi trực tiếp với giảng viên.

Một chi tiết đáng nhớ nằm ở cách giảng viên ngành kỹ thuật đặt câu hỏi. Người ngoài thường nghĩ bài kỹ thuật chỉ có một đáp án đúng. Nhưng giảng viên của Hồng không chỉ hỏi “đáp án là gì”, mà hỏi “tại sao em nghĩ như vậy”, “tại sao em chọn cách này”, và thay vì hỏi “ai có đáp án khác”, thầy hỏi “ai có cách tiếp cận khác”. Câu hỏi ấy chuyển trọng tâm từ kết quả sang quá trình tư duy.

Chị Trần Phương Thảo Linh, sinh viên ngành Kinh tế, Tài chính và Quản lý tại Đại học Thanh Hoa, bổ sung một khía cạnh khác: khoảng cách giữa thầy cô và sinh viên. Nhiều học sinh lo rằng thầy cô đã nghiên cứu rất sâu, mình hỏi sẽ trông nhỏ bé hoặc non nớt. Linh cho rằng cả giáo viên và học sinh đều cần chủ động kéo gần khoảng cách đó.

Trong trải nghiệm của cô, thầy cô phương Tây thường xem sinh viên như đồng nghiệp trong đối thoại học thuật. Thầy cô ở Thanh Hoa tạo cảm giác như những bậc bề trên trong nhà đang trò chuyện. Hai phong cách khác nhau, nhưng đều có điểm chung: làm người học cảm thấy có thể hỏi. Vì vậy Linh rất chăm đi office hours, gặp thầy cô để hỏi sâu hơn về vấn đề mình gặp phải.

Một mô hình khác ở Thanh Hoa là nghiên cứu sinh tiến sĩ đăng ký làm trợ giảng cho sinh viên. Nếu khoảng cách với giáo sư quá lớn, sinh viên có thể hỏi các anh chị khóa trên đang nghiên cứu cùng vấn đề. Đó là tầng hỗ trợ gần hơn, giúp người học dễ đặt câu hỏi hơn. Nhưng cơ hội chỉ có tác dụng nếu sinh viên chủ động nắm bắt.

Biết mình chưa biết điều gì

Một thách thức sâu hơn được đặt ra: làm sao để một người đã quen tìm “đáp án đúng” học cách nhận ra những điều mình chưa biết? Nói cách khác, làm sao dạy năng lực “biết mình chưa biết điều gì” cho một sinh viên từng được khen suốt mười hai năm vì luôn trả lời đúng?

Chị Nguyễn Thuý Quỳnh, cử nhân Quản trị Kinh doanh tại Đại học Quốc gia Singapore, trả lời bằng một câu nói cô tâm đắc: nếu bạn cảm thấy mình là người giỏi nhất trong phòng, có thể bạn đang ở sai phòng. Khi bước vào một môi trường nhiều người giỏi, bạn có thể mạnh ở một lĩnh vực, nhưng xung quanh sẽ có rất nhiều người giỏi ở những mảng khác. Chính lúc đó, chương trình học liên ngành trở nên quan trọng.

Ở NUS, dù học Kinh doanh, chuyên ngành Marketing và Business Analytics, Quỳnh vẫn có thể chọn các môn về lập trình hoặc khoa học dữ liệu, học cùng sinh viên Khoa học máy tính, Khoa học dữ liệu. Khi làm bài tập nhóm và dự án cùng các bạn ấy, cô nhìn thấy những cách dùng công thức, cách tiếp cận vấn đề và cách suy nghĩ rất khác. Bạn học trở thành tấm gương để cô soi lại mình: mình mạnh gì, thiếu gì, có thể phát triển thêm điều gì.

Điều Quỳnh học được sâu sắc ở NUS là tinh thần ham học hỏi và sự khiêm tốn. Xung quanh cô có những bạn từng đoạt giải quốc tế về toán, lý, hóa, tin; có những bạn khoa học xã hội rất năng động, lãnh đạo tốt, giao tiếp tốt. Cảm giác hơi “khớp” trong môi trường ấy có thể là tín hiệu tốt: mình đang ở trong một nơi có thể giúp mình phát triển hơn rất nhiều.

HVCH Nguyễn Thị Vân Hà bổ sung bằng sự khác biệt giữa phổ thông và đời sống thật. Trong mười hai năm phổ thông, học sinh thường được huấn luyện để đưa ra câu trả lời hoàn hảo qua giải đề, qua barem. Nhưng trong thực tế, một câu trả lời “hoàn hảo ngay lập tức” chỉ là một giả thuyết tạm thời. Nó phải tiếp tục được tối ưu hóa qua cách ta hỏi, cách ta lấy thông tin từ người khác và từ AI. Vì vậy, khi lên đại học, mỗi lần hỏi hoặc đưa ra câu trả lời, đừng coi đó là điểm kết thúc. Nó luôn có thể phát triển thêm.

Câu hỏi bẻ lái sự nghiệp: khi quá an toàn là nguy hiểm

Ở phần cuối, ThS. Nguyễn Sỹ Hào kể về một câu hỏi từng “bẻ lái” sự nghiệp của anh. Năm 2022, anh đang ở một vị trí rất tốt tại Unilever. Con đường an toàn khi đó rất rõ: tiếp tục làm ở một tập đoàn lớn, lương tốt, lộ trình thăng tiến rõ, cuộc sống ổn định, thử thách nằm trong tầm kiểm soát.

Nhưng chính cảm giác “an toàn quá” khiến anh bất an. Hào có một niềm tin: khi cảm thấy quá an toàn, đó là lúc nên thay đổi. Theo anh, chu kỳ phát triển của con người thường khoảng ba đến năm năm; nếu sau một giai đoạn như vậy mà mình vẫn thấy quá an toàn, đó là tín hiệu cần xem lại. Câu hỏi anh đặt ra cho bản thân và cho sếp là: mình muốn tiếp tục chọn con đường an toàn, hay chọn một con đường rủi ro hơn?

Nếu đi học, anh phải bỏ dở công việc hiện tại và bước vào cuộc sống khó khăn nơi xứ lạ. Sếp khuyên anh tin vào trực giác của mình, và nhắc lại chính niềm tin anh từng nói: khi cảm thấy an toàn thì nên thay đổi. Hào dành khoảng hai năm vừa làm vừa chuẩn bị để đi học, rồi thêm ba năm nữa trải qua nhiều khó khăn. Nhìn lại hành trình năm năm, đó là một lựa chọn rủi ro nhưng xứng đáng. Sau khi học thạc sĩ tại Berkeley Haas, anh chuyển sang một lĩnh vực chuyên môn mới trong ngành bán dẫn tại Mỹ. Những kỹ năng nền từ tài chính, marketing, quản trị vẫn hữu ích, nhưng ngành và chuyên môn đã thay đổi.

Câu hỏi bẻ lái sự nghiệp của Hào không phải câu hỏi tìm thông tin. Nó là câu hỏi về lựa chọn, rủi ro, trực giác và phiên bản tương lai của chính mình. Nó buộc anh bước ra khỏi vùng quen thuộc.

Kết luận: giáo dục tinh hoa đo bằng cách nó làm sắc tư duy

Giáo dục tinh hoa có lẽ không được đo bằng việc một ngôi trường trao cho bạn bao nhiêu kiến thức, mà bằng việc nơi đó giúp bạn phát triển tư duy thế nào.

Trong một thế giới nơi kiến thức ngày càng dễ tiếp cận, điều ngày càng quý giá là khả năng suy nghĩ độc lập, phản biện và đặt ra câu hỏi đúng. Với học sinh đang đứng trước bước ngoặt vào đại học, việc chưa rõ mình muốn trở thành ai hay đi con đường nào là điều bình thường. Quan trọng hơn là giữ được sự tò mò, tinh thần học hỏi và dũng cảm tiếp tục đặt câu hỏi: hỏi nhiều hơn, sâu hơn, và đôi khi dám hỏi khác đi so với số đông.

Rất nhiều hành trình lớn không bắt đầu từ một câu trả lời hoàn hảo. Chúng bắt đầu từ một câu hỏi đủ chân thành.

Đúc kết từ phiên thảo luận

Câu hỏi tốt nên có bối cảnh, phần nghiên cứu của người hỏi và trọng tâm mà chỉ con người có thể xử lý.
Đừng hỏi chỉ để lấy dữ liệu thô nếu dữ liệu đó có thể tra trong vài giây; hãy hỏi để kết nối trí tuệ.
Một lớp học tốt cần cả sự chuẩn bị nghiêm túc và môi trường an toàn để người học dám hỏi.
Lớp học đảo ngược giúp sinh viên dùng thời gian trên lớp cho thảo luận, đào sâu và xử lý câu hỏi thật.
“Ai có cách tiếp cận khác?” là câu hỏi quan trọng hơn “ai có đáp án khác?” trong nhiều bối cảnh học tập.
Học liên ngành giúp người học nhận ra mình chưa biết gì và học cách khiêm tốn trước năng lực của người khác.
Đừng xem câu trả lời hiện tại là kết luận cuối cùng; trong đời sống thật, nó thường chỉ là một giả thuyết tạm thời.
VIII. Khi thấy mình quá an toàn, hãy tự hỏi: đây là ổn định thật, hay là dấu hiệu mình cần thay đổi?