DIỄN GIẢ

ThS. Nguyễn Đỗ Thu Phương - Tốt nghiệp GPA 4.0 chương trình Thạc sĩ Global Health Delivery, Harvard Medical School; Học bổng 100% ngành Điều dưỡng, VinUniversity.
NCS Nguyễn Minh Quân - Nghiên cứu sinh Tiến sĩ ngành Kỹ thuật Sinh học, chuyên sâu về ứng dụng AI trong chẩn đoán bệnh di truyền hiếm ở trẻ em tại Đại học Pennsylvania và Bệnh viện Nhi Philadelphia.
TS. Nguyễn Cao Luân - Nhà khoa học Y sinh (Biomedical Scientist), BioTuring · Tiến sĩ ngành Liệu pháp Miễn dịch, Trung tâm Nghiên cứu ung thư Lowy, Đại học New South Wales (UNSW); Thạc sĩ ngành Tế bào học, Đại học Hiroshima.

DẪN DẮT BỞI NHÀ BÁO KHỔNG LOAN

Có bao giờ bạn nhìn ông bà mình và tự hỏi: khi mình bảy mươi, tám mươi, thậm chí một trăm tuổi, mình sẽ sống thế nào? Nhà báo Khổng Loan mở phiên bằng câu hỏi đó. Với thế hệ mười tám đôi mươi hôm nay, sống đến một trăm tuổi không còn là chuyện quá xa. Phương Tây có khái niệm healthspan, không chỉ là sống lâu mà là số năm sống khỏe và có chất lượng. Phương Đông gọi gần với ý đó là trường thọ và an khang.

Ba diễn giả trẻ, cùng bàn về ba câu hỏi: khoa học đang thay đổi hiểu biết về lão hóa ra sao, y học và AI có thể giúp con người sống khỏe hơn thế nào, và người trẻ nên bắt đầu chuẩn bị từ đâu.

Đại học bốn năm cho một cuộc đời trăm năm?

Nếu sau tốt nghiệp còn bốn mươi năm hoặc hơn để làm việc, mô hình “học bốn năm rồi thôi” không còn đủ. TS. Nguyễn Cao Luân, người đã đi qua nhiều lần chuyển hướng, cho rằng đại học cho một cuộc đời dài cần trang bị bốn loại vốn.

Vốn thứ nhất là chuyên môn, nhưng đây là phần AI ngày càng hỗ trợ rất tốt. Vốn thứ hai là khả năng học lại: biết tự tìm, tự đọc và tự thẩm định thông tin. Hai loại vốn mà ông cho rằng đại học Việt Nam còn ít chú trọng là vốn xã hội, tức khả năng tạo và giữ các mối quan hệ, và vốn tâm lý, tức khả năng đối diện thử thách, nhìn lại mình và tái tạo cuộc đời khi cần.

ThS. Thu Phương nhìn vấn đề từ cấu trúc giáo dục. “Bốn năm đại học rồi đi làm vài chục năm” là một mô hình do con người tạo ra, không nhất thiết phù hợp với mọi đời người. Cô từng gap year một năm để hiểu mình muốn gì trước khi vào đại học. Điều cô mong ở giáo dục đại học là giúp người học biết rõ: chương trình này dạy gì, kiến thức ấy đi vào nghề nào, và mình có thật sự muốn đóng góp trong ngành đó hay không.

NCS. Minh Quân bổ sung trải nghiệm từ Mỹ: đại học làm tốt khi tạo kết nối với doanh nghiệp, chuyên gia, chương trình internship và mentorship, để sinh viên hiểu vị trí nghề nghiệp tương lai ngay khi còn học.

Khi AI chẩn đoán giỏi hơn, bác sĩ còn lại gì?

Host đặt câu hỏi trung tâm cho người đang nghiên cứu AI trong chẩn đoán bệnh di truyền hiếm ở trẻ em: nếu AI ngày càng giỏi, bác sĩ và kỹ sư y sinh còn vai trò gì?

Minh Quân không phủ nhận sức mạnh của công nghệ. AI đã hỗ trợ chẩn đoán, phân tích hình ảnh, đọc hồ sơ bệnh nhân và trong một số nghiên cứu còn hỗ trợ phẫu thuật bằng robot. Nhưng chính trong lĩnh vực của anh, giới hạn cũng rất rõ: AI vẫn có thể sai, nhất là khi dữ liệu bệnh nhân thiếu, hồ sơ dài, triệu chứng không rõ hoặc kết quả gene còn mơ hồ.

Vì vậy, năng lực quan trọng của bác sĩ và kỹ sư y sinh trong tương lai không phải là tin AI tuyệt đối, mà là biết khi nào AI có thể sai, biết đặt câu hỏi đúng, kiểm tra kết quả, hiểu bối cảnh bệnh nhân và chịu trách nhiệm với quyết định cuối cùng. Anh nhắc rằng các nghiên cứu AI trong y học đều cần sự kiểm chứng của bác sĩ, y tá hoặc chuyên gia ngành trước khi công bố.

Vậy trường y nên dạy AI từ khi nào? Minh Quân trả lời: từ năm nhất. Không phải như một môn công cụ đơn thuần, mà như năng lực kiểm chứng, giải thích và hiểu giới hạn của AI. TS. Cao Luân đồng ý và mở rộng ra mọi ngành: sinh viên nào cũng cần hiểu AI là gì và giới hạn của nó ở đâu.

Điều Harvard kiểm tra mà điểm số không đo được

Từng học điều dưỡng thiên về lâm sàng ở VinUniversity rồi chuyển sang y tế công cộng tại Harvard, Thu Phương được hỏi Việt Nam có thể học gì từ cách tiếp cận của Harvard. Cô chọn nói về tuyển sinh.

Hồ sơ vào ngành y ở Mỹ thường được đánh giá toàn diện: bài luận, phỏng vấn, trải nghiệm và động cơ cá nhân. Lý do là hai phẩm chất quan trọng của người làm nghề y, đạo đức và tinh thần trách nhiệm, rất khó đo bằng một bài kiểm tra kiến thức. Phỏng vấn hoặc bài luận không thể lọc tuyệt đối, nhưng có thể giúp nhìn thấy một phần cách ứng viên suy nghĩ về con người và trách nhiệm nghề nghiệp.

Đầu tư gì ở tuổi hai mươi để bớt hối tiếc ở tuổi sáu mươi

Một khán giả mười bảy tuổi hỏi rất thật: em hay thức khuya, dùng điện thoại nhiều, nên thay đổi dần thế nào để cải thiện sức khỏe?

TS. Cao Luân trả lời bằng một nhận xét thực tế: kiến thức về sức khỏe thể chất như tập luyện, ngủ đủ, ăn lành mạnh, giữ vòng eo và huyết áp ở Việt Nam đã khá phổ biến. Phần còn thiếu hơn là sức khỏe tâm lý, với hai trụ cột: khả năng kết nối xã hội và khả năng quản lý căng thẳng, phục hồi sau va đập của đời sống.

Là người nghiên cứu về thiền, ông nhắc khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới: thiền mỗi ngày như một bài tập cho tâm trí. Ông cũng chia sẻ điều thường nghe từ người lớn tuổi: nuối tiếc ở tuổi sáu mươi trở đi nhiều khi không phải là đã không ăn uống hay vận động đủ, mà là đã không đầu tư nhiều hơn cho các mối quan hệ.

“Em sợ dùng AI nhiều quá thì nó ngày càng khôn ra, còn mình ngày càng kém thông minh đi” - Ncs Nguyễn Minh Quân, Đại Học Pennsylvania

Minh Quân thêm một cảnh báo cho thế hệ của mình: phụ thuộc vào AI quá nhiều có thể làm con người ít tự suy nghĩ và ít rèn trí não hơn. Lời khuyên của anh là những việc nhỏ mình tự làm được, như viết code hay giải toán, hãy tự làm trước. AI nên xuất hiện sau khi ta đã nghĩ, thử và có vài hướng riêng để kiểm tra hoặc cải thiện.

Học AI, y sinh hay dữ liệu trước?

Phút cuối, một sinh viên hỏi câu nhiều bạn muốn theo ngành sức khỏe đang phân vân: nên học y sinh, dữ liệu hay AI trước?

TS. Cao Luân cho rằng có thể học cả ba, vì kiến thức không còn là rào cản lớn như trước. Điều quan trọng hơn là tìm được hứng thú thật và giữ sự linh hoạt. Với tốc độ thay đổi hiện nay, không ai biết năm, sáu năm nữa ngành sẽ đi đến đâu.

Minh Quân minh họa bằng chính đường đi của mình: xuất phát từ toán và hóa sinh, từng nghĩ khoa học máy tính không thú vị, cho đến khi thử một lớp học và nhận ra nó có thể kết hợp với kiến thức mình đã có. Cứ học những gì mình thật sự hứng thú, vì hứng thú tạo động lực đi tiếp.

Thu Phương nắn lại câu hỏi: y sinh, dữ liệu và AI là ba hướng khác nhau, với đầu ra nghề nghiệp khác nhau. Ngành y nghe có vẻ chung, nhưng bên trong có rất nhiều ngách nhỏ. Vì vậy, người học cần hiểu từng ngành dẫn đến đâu, ứng dụng vào lĩnh vực nào và mình muốn tập trung ở đâu.

Ba từ khóa để mang theo

Khép phiên, mỗi diễn giả để lại một từ khóa. TS. Cao Luân chọn “Be thoughtful and be prepared”: suy nghĩ kỹ và luôn sẵn sàng đi tiếp. Minh Quân chọn “sống vì bản thân”: chăm sức khỏe của mình trước để còn chăm được cho gia đình và người khác. Thu Phương chọn “hiểu mình”: hiểu lựa chọn của mình và động lực khiến mình làm việc.

Một cuộc đời trăm năm có thể là một món quà, nhưng chỉ thật sự là món quà nếu người trẻ bắt đầu chuẩn bị từ hôm nay.

Đúc kết từ phiên thảo luận

Ba từ khóa mang theo: be thoughtful and be prepared - sống vì bản thân, hiểu mình.
Sống đến 100 tuổi sẽ phổ biến hơn; câu hỏi không chỉ là tuổi thọ, mà là healthspan: số năm sống khỏe và có chất lượng.
Bốn loại vốn cho đời học lại: chuyên môn, khả năng học lại, vốn xã hội và vốn tâm lý.
Trước khi vào đại học, cần hiểu chương trình dạy gì, dẫn đến nghề nào, và mình có thật sự muốn đóng góp trong ngành đó không.
Thời AI, năng lực quan trọng của người làm y là biết khi nào AI sai, đặt câu hỏi đúng, hiểu bối cảnh bệnh nhân và chịu trách nhiệm với quyết định cuối cùng.
Dạy AI từ năm nhất như một kỹ năng kiểm chứng và hiểu giới hạn, không chỉ như một công cụ thao tác.
Khoảng trống lớn của người trẻ là sức khỏe tâm lý: kết nối xã hội và quản lý căng thẳng.