DIỄN GIẢ

TS. Trần Lê Hữu Nghĩa- Senior lecturer, Trường Kinh doanh và Kinh tế, Đại học Quốc gia Australia (ANU) · Tiến sĩ Nghiên cứu Giáo dục Đại học, Đại học Melbourne (Úc).
PGS.TS. Phùng Thái Minh Trang - Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Kinh tế – Kỹ thuật Bình Dương (BETU).
Anh Lê Hoàng Phong - Học giả Chevening của Chính phủ Anh | Học viên Thạc sĩ Lãnh đạo Giáo dục, University College London | Hội viên Hiệp hội Hoàng gia Nghệ thuật, Vương quốc Anh (FRSA) | Nhà sáng lập kiêm Giám đốc học thuật YOUREORG.

DẪN DẮT BỞI KHỔNG LOAN

Host Khổng Loan mở đầu phiên thảo luận bằng một nghịch lý rất gần với đời sống học tập hiện nay. Chúng ta đang chứng kiến máy móc làm được ngày càng nhiều việc vốn từng được xem là đặc quyền của con người: viết một văn bản mạch lạc, vẽ một hình ảnh, lập trình một đoạn mã, đọc khối lượng dữ liệu khổng lồ và đưa ra các gợi ý bất ngờ. Nếu vậy, giá trị của con người nằm ở đâu? Có điều gì máy móc không thể tự động hóa? Hay nói thận trọng hơn, có những năng lực nào của con người mà máy móc sẽ rất khó sao chép?

Đó là lý do phiên trò chuyện không dùng cách gọi tuyệt đối “không bao giờ sao chép”, mà nhấn mạnh vào chữ “rất khó”. Trong cách nói phương Đông, người ta thường nhắc đến chữ “tài” và chữ “tâm”. Ở phương Tây, khái niệm gần nhất là “human skills” - những kỹ năng làm nên khả năng sống, làm việc, hợp tác và ra quyết định của con người trong một bối cảnh cụ thể. Ba diễn giả bước vào chủ đề từ ba vị trí khác nhau: một nhà nghiên cứu giáo dục đại học ở Úc, một lãnh đạo đại học đang thiết kế môi trường học tập cho sinh viên Việt Nam, và một học giả Chevening đang học lãnh đạo giáo dục tại London.

AI là công cụ, không phải dấu chấm hết của giáo dục

Câu hỏi đầu tiên được dành cho TS. Trần Lê Hữu Nghĩa: trong thời đại AI, “kỹ năng con người” nên được hiểu như thế nào, sinh viên có thể rèn luyện ra sao, và nhà trường cần đưa những kỹ năng ấy vào giảng dạy bằng cách nào?

TS. Nghĩa bắt đầu từ một ký ức lịch sử. Khoảng hai mươi lăm năm trước, khi Internet trở nên phổ biến và Google ra đời, nhiều người từng tuyên bố rằng giáo dục có lẽ đã đến hồi kết. Nếu kiến thức đã có sẵn trên mạng, nếu chỉ cần tìm kiếm là ra, thì trường học còn có vai trò gì? Nhưng thực tế cho thấy hệ thống giáo dục đại học không biến mất. Trường vẫn dạy, sinh viên vẫn học, và xã hội vẫn cần những môi trường đào tạo chính quy. Theo ông, AI hôm nay cũng cần được nhìn trong mạch lịch sử ấy: nó là một công cụ mạnh, chứ không nhất thiết là một mối đe dọa.

Điều thay đổi là trọng tâm của giáo dục. Khi nhiều công việc có thể được thay thế bởi khoa học kỹ thuật, robot hoặc hệ thống tự động hóa, các trường đại học càng cần chú trọng hơn đến human skills. Thay vì chỉ truyền đạt kiến thức để sinh viên ghi nhớ, nhà trường cần cho người học bước vào trải nghiệm thật, học qua dự án, học trong môi trường liên ngành. TS. Nghĩa đưa ví dụ: sinh viên kỹ thuật có thể làm việc cùng sinh viên khoa học xã hội để giải quyết một vấn đề thực tế. Người học kỹ thuật mang đến năng lực công nghệ, người học xã hội mang đến góc nhìn về con người, cộng đồng và tác động xã hội. Cả nhóm có thể dùng AI, dùng các hệ thống thông tin mở, nhưng quyết định cuối cùng vẫn đòi hỏi sự phối hợp, phán đoán và hiểu biết bối cảnh.

Ông cũng nhắc đến mô hình học mô phỏng, nơi sinh viên xử lý công việc trong một môi trường ảo nhưng theo logic của một công ty thật. Ở đó, người học không chỉ nghe về vấn đề mà phải ra quyết định, nhận phản hồi, nhìn thấy hệ quả và điều chỉnh hành vi. Host Khổng Loan tóm lại các từ khóa quan trọng: học qua trải nghiệm, học trong thế giới ảo để hiểu thế giới thật, học theo dự án và tiếp cận liên ngành.

Một môi trường đại học cần tích hợp kiến thức, kỹ năng, thái độ và giá trị

Từ góc độ của một lãnh đạo đại học, PGS.TS. Phùng Thái Minh Trang nhìn human skills như một phần trong thiết kế tổng thể của chương trình đào tạo. Theo cô, để phát triển năng lực toàn diện, không thể chỉ thêm vài buổi kỹ năng mềm rời rạc vào chương trình. Cần một cách tiếp cận đồng bộ, kết hợp kiến thức, kỹ năng, thái độ và giá trị.

Điều đó bắt đầu từ việc gắn kiến thức chuyên môn với kỹ năng mềm, đạo đức nghề nghiệp và tinh thần công dân toàn cầu. Sinh viên cần được phép học và áp dụng kiến thức từ nhiều lĩnh vực, nghĩa là có cơ hội tiếp cận liên ngành. Các vấn đề đặt ra cho sinh viên không nên chỉ là bài tập đóng trong giáo trình, mà nên gắn với cộng đồng và doanh nghiệp thông qua học tập theo dự án. Song song đó, chương trình cũng cần giúp người học phát triển cá nhân bằng những môn về tư duy phản biện, quản lý bản thân và học tập suốt đời.

PGS.TS. Trang nhấn mạnh thêm vai trò của hoạt động ngoài lớp học. Hoạt động ngoại khóa, thực tập, trải nghiệm thực tế, quản lý nhóm, tổ chức sự kiện, điều hành câu lạc bộ - tất cả đều là nơi sinh viên rèn kỹ năng xã hội, lãnh đạo và sự thấu hiểu. Nhà trường cũng cần tạo cơ chế phản hồi: nhật ký học tập, thảo luận nhóm, phản hồi đồng đẳng. Những hoạt động ấy giúp sinh viên tự nhận thức rõ hơn về cách mình học, cách mình hợp tác và cách mình trưởng thành.

Điểm cuối cùng là môi trường học tập phải mở, hợp tác, giàu trải nghiệm, ứng dụng nền tảng số, kết nối toàn cầu, tôn trọng đa dạng và đề cao trách nhiệm xã hội. Nói cách khác, human skills không thể phát triển trong một môi trường khép kín, nơi người học chỉ nghe giảng và chờ đáp án. Nó cần được nuôi trong một hệ sinh thái có tương tác thật, vấn đề thật và con người thật.

Trí tưởng tượng và khả năng làm chủ vai trò của mình

Nếu TS. Nghĩa và PGS.TS. Trang nói từ góc nhìn nghiên cứu và nhà trường, anh Lê Hoàng Phong đưa vào phiên trò chuyện một câu chuyện cá nhân nhiều năng lượng. Từ một giáo viên ở Việt Nam, anh nhận học bổng Chevening của Chính phủ Anh để theo học Thạc sĩ Lãnh đạo Giáo dục tại University College London, một trường nhiều năm đứng đầu thế giới trong lĩnh vực giáo dục. Qua học bổng, anh có cơ hội gặp gỡ nhiều chính khách, học giả và cả những nhà khoa học từng đoạt giải Nobel.

Một nhà khoa học đoạt giải Nobel năm 2023, người tham gia phát triển vaccine Covid, từng chia sẻ với anh rằng trong thế giới có AI, một năng lực quan trọng là khả năng làm chủ. Làm chủ ở đây không phải là phủ nhận AI, mà là hiểu rõ vai trò của bản thân trong từng quyết định khi sử dụng AI và khi tiếp nhận các gợi ý mà nó đưa ra. Khi ta tưởng tượng một thế giới do con người làm chủ, ta cũng định hình cách mình giải quyết vấn đề.

Ở một hội nghị khác, một nhà khoa học đoạt giải Nobel đang làm việc tại Google lại nhấn mạnh sức mạnh của imagination - trí tưởng tượng. Đó là khả năng hình dung một thế giới mà người trẻ có thể đóng góp bằng chuyên môn, năng lực và ước mơ của mình.

Phong nối điều ấy với hành trình cá nhân. Anh xuất phát là một trẻ mồ côi, nhưng từ nhỏ đã có trí tưởng tượng rằng mình sẽ trở thành giáo viên, nói được tiếng Anh, đi vòng quanh thế giới để mở rộng kiến thức và lan tỏa năng lượng tích cực. Đến thời điểm chia sẻ, anh đã đặt chân tới 52 quốc gia và 6 châu lục. Với anh, điều đó chứng minh rằng trí tưởng tượng không phải là mơ mộng xa xôi. Nó là năng lực nhìn thấy một phiên bản tương lai của chính mình, rồi dùng thông tin, công cụ, AI và các nguồn lực hiện có để tiến dần đến đó.

TS. Nghĩa bổ sung ngay sau đó bằng một trụ cột khác: tư duy độc lập. Trong thế giới đầy AI, con người rất dễ ỷ lại. Gặp vấn đề là hỏi AI. Không biết làm gì là xin một phương án. Nhưng nếu phụ thuộc hoàn toàn vào công cụ, một ngày nào đó khả năng tự tư duy và tự giải quyết vấn đề sẽ thui chột. Vì vậy, dù AI đưa ra nhiều lựa chọn, con người vẫn phải quyết định phương án nào phù hợp với bối cảnh của mình. Trí tưởng tượng giúp ta thấy đích đến; tư duy độc lập giúp ta không đánh mất quyền lựa chọn trên đường đi.

Sáu kỹ năng đang trở nên khan hiếm

Khi được hỏi đâu là những kỹ năng con người ngày càng khan hiếm và vì thế trở thành tài sản đáng giá, PGS.TS. Phùng Thái Minh Trang nêu sáu nhóm năng lực.

Thứ nhất là trí tuệ cảm xúc: khả năng nhận biết và quản lý cảm xúc của bản thân, đồng thời thấu hiểu cảm xúc của người khác. Một cá nhân hay nhà lãnh đạo có trí tuệ cảm xúc tốt sẽ dễ xây dựng niềm tin, giải quyết xung đột và truyền cảm hứng.

Thứ hai là khả năng phục hồi. Trong môi trường biến động, người có khả năng phục hồi giữ được tinh thần, vượt qua áp lực và thất bại, giảm nguy cơ kiệt sức, đồng thời giúp tổ chức bền bỉ hơn.

Thứ ba là giao tiếp bao hàm. Đó không chỉ là nói rõ ý, mà là giao tiếp với một đội ngũ đa dạng theo cách khiến mọi người cảm thấy được tôn trọng, được thuộc về và được lắng nghe. Năng lực này giúp tăng gắn kết và thu hút nhân tài.

Thứ tư là xây dựng mối quan hệ. Trong nhiều công việc, mạng lưới tin cậy không phải thứ phụ trợ mà là vốn xã hội giúp con người mở rộng cơ hội và tăng sự trung thành.

Thứ năm là tầm nhìn chiến lược: khả năng nhìn xa, dự đoán xu hướng, giúp tổ chức đi trước đối thủ và thích ứng nhanh.

Thứ sáu là hợp tác và linh hoạt: làm việc nhóm hiệu quả, thích ứng với thay đổi, thúc đẩy đổi mới và tăng năng lực cạnh tranh.

Host Khổng Loan gọi tên lại sáu năng lực ấy như một bản đồ: trí tuệ cảm xúc, khả năng phục hồi, giao tiếp bao hàm, xây dựng mối quan hệ, tầm nhìn, hợp tác và linh hoạt.

Kỹ năng không thể chỉ học bằng cách nghe giảng

Vậy sinh viên bồi đắp các kỹ năng đó bằng cách nào? TS. Nghĩa đưa ra một chu kỳ rất rõ. Bước đầu tiên là có kiến thức về kỹ năng ấy: đọc, tìm hiểu, hiểu khái niệm, hiểu lý thuyết, hiểu nó được dùng trong bối cảnh nào. Nhưng đọc không đủ. Bước thứ hai là cọ xát với tình huống thực tế để áp dụng. Mỗi bối cảnh có cách vận dụng khác nhau, không có khuôn mẫu cố định, nên người học phải linh hoạt.

Ở giữa quá trình đó cần có mentor - người quan sát cách sinh viên ứng dụng, đưa phản hồi tích cực lẫn tiêu cực, chỉ ra khoảng trống cần cải thiện. Sau phản hồi là giai đoạn tự nhìn lại: lần sau gặp bối cảnh tương tự thì mình làm gì khác đi? Chu kỳ ấy lặp lại liên tục: học lý thuyết, áp dụng, nhận phản hồi, phản tư, rồi thử lại. Đó là cách một kỹ năng mềm dần trở thành năng lực thật.

Anh Lê Hoàng Phong bổ sung bằng khái niệm thích ứng. Dẫn báo cáo Tương lai Việc làm của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, anh nhắc rằng hơn 22% việc làm toàn cầu sẽ được tái cấu trúc tới năm 2030, với khoảng 170 triệu việc làm mới và 92 triệu việc làm bị thay thế. Trong bối cảnh ấy, thích ứng không phải là chạy theo mọi công cụ mới. Đó là khả năng tái cấu hình bản thân khi thế giới việc làm thay đổi nhanh hơn tốc độ cập nhật của chương trình đại học.

Trước đây, sinh viên học một chuyên ngành rồi bước vào một nghề tương đối ổn định. Nay, nghề nghiệp thay đổi rất nhanh. Lợi thế của người trẻ không chỉ nằm ở một kỹ năng cụ thể, mà ở khả năng học lại, bỏ cái cũ để học cái mới, chuyển mình mà không mất phương hướng. Phong kể một ví dụ từ một buổi chia sẻ ở Anh: một vị Bộ trưởng Kinh tế từng là Tiến sĩ Vật lý. Khi nhận ra ngành vật lý không còn giúp ông phát triển như mong muốn, ông chuyển sang kinh tế. Chính khả năng thích ứng đưa ông đến vị trí hiện tại.

Host Khổng Loan đặc biệt chú ý đến cụm “tái cấu hình bản thân”. Với máy tính, việc tái cấu hình có vẻ dễ. Với con người, đó là một quá trình khó hơn nhiều, đòi hỏi góc nhìn, tư duy, kỹ năng, điều kiện và nhất là trí tưởng tượng về con người mình muốn trở thành.

Hỏi đáp khán giả: từ học lý thuyết sang rèn human skills

Một câu hỏi của khán giả được gửi tới anh Lê Hoàng Phong: suốt mười hai năm chỉ học lý thuyết, đạt điểm khá cao nhưng kỹ năng mềm chưa tốt, sắp vào đại học thì cần làm gì để cập nhật và rèn luyện human skills, tránh bị tụt lại phía sau?

Phong trả lời bằng một kỹ năng anh gọi là “copy”, nhưng không phải sao chép máy móc. Đó là học hỏi có chủ đích từ những người đang đi trên con đường mình muốn đi. Nếu muốn trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình, hãy quan sát bộ kỹ năng của người đi trước: họ đọc gì, lập luận thế nào, phát biểu ra sao, xây dựng mạng lưới bằng cách nào.

Anh kể mình thường tham dự các buổi họp ở văn phòng nghị viện Anh hoặc các chuyên đề chính sách có những học giả lớn. Trước khi đến, anh nghiên cứu hành trình của họ để đặt câu hỏi tốt hơn và xin kết nối. Khi nghe họ phát biểu, anh tự hỏi: tại sao họ lập luận được như vậy, họ chịu ảnh hưởng bởi ai, họ dùng kỹ năng nào? Nếu một bạn thích báo chí, bạn ấy có thể theo dõi hành trình của chị Khổng Loan, tự hỏi vì sao chị có những nhận định sâu sắc, chị đã đọc gì, học từ những nhà báo nào. Trong thời đại hiện nay, người trẻ có lợi thế lớn: có thể đặt câu hỏi trực tiếp cho những người mình ngưỡng mộ.

TS. Nghĩa tiếp lời bằng một thực tế ở Việt Nam: sinh viên thường mạnh về chuyên môn và kỹ thuật, nhưng kỹ năng mềm còn thiếu. Ông nhắc đến nghiên cứu cho thấy khoảng 85% thành công đến từ kỹ năng mềm, 15% từ chuyên môn. Điều này không có nghĩa chuyên môn không quan trọng. Chuyên môn giống phần cứng; còn kỹ năng mềm là phần mềm giúp phần cứng vận hành tốt. Kỹ năng kỹ thuật có thể học và thực hành tương đối nhanh, nhưng kỹ năng mềm cần thời gian rất dài. Giao tiếp là ví dụ rõ nhất: học một khóa hai tháng chưa chắc đã giao tiếp tốt ngay; phải đặt mình vào bối cảnh cụ thể, thử, sai, phản tư, rồi làm lại trong nhiều tháng, nhiều năm.

Kỹ năng ông muốn sinh viên bắt đầu ngay là giao tiếp. Mỗi người có phong cách khác nhau, nhưng điều cốt lõi là nói mạch lạc để người khác hiểu ý mình, khiến cuộc hội thoại trở nên dễ chịu và hiệu quả.

PGS.TS. Trang, khi được hỏi nếu khuyên sinh viên tập trung vào một kỹ năng từ năm ba thì nên chọn gì, đã đưa ra hai năng lực: tự tin và thấu cảm. Không có tự tin, sinh viên khó trình bày rõ quan điểm, mong muốn, khó để người khác hiểu mình. Trong môi trường đại học, tự tin được rèn từ năm nhất qua thảo luận, thuyết trình, dám đặt câu hỏi, dám thử thách và chấp nhận rủi ro trong học tập. Còn thấu cảm là lắng nghe tích cực, đặt mình vào vị trí người khác, hỗ trợ bạn bè, tham gia cộng đồng. Khi tốt nghiệp, sinh viên không chỉ cần thành tích học thuật mà còn cần tự tin, thấu cảm và khả năng hợp tác.

Thông điệp cuối: trở thành con người mình có thể trở thành

Khép lại hơn ba mươi phút trò chuyện, host Khổng Loan ghi lại một chuỗi từ khóa: tư duy độc lập, tích hợp đa chiều, kỹ năng tưởng tượng, chất vấn liên tục, khả năng tái cấu hình bản thân, linh hoạt - thích ứng, giao tiếp bao hàm. Mỗi diễn giả được mời gửi một thông điệp cuối.

PGS.TS. Phùng Thái Minh Trang mong sinh viên tự tin, thấu cảm và hợp tác hiệu quả, bên cạnh kiến thức chuyên môn vững vàng, để có nền tảng thành công trong sự nghiệp và cuộc sống.

Anh Lê Hoàng Phong gửi một câu ngắn nhưng mở ra tầm nhìn dài: đừng chỉ đầu tư vào những gì mình đã biết, hãy đầu tư vào con người mà mình có thể trở thành.

TS. Trần Lê Hữu Nghĩa nhấn mạnh lại điều ông xem là then chốt trong thời đại AI: hãy cố gắng là một cá nhân độc lập, có khả năng tư duy độc lập.

Host Khổng Loan kết luận rằng những chia sẻ hôm nay không chỉ là kỹ năng để cạnh tranh với máy móc. Đó là hành trang để mỗi người trẻ tìm con đường của mình, xây dựng thế giới của mình và trở thành con người mình mong muốn. Khi máy móc ngày càng giỏi thao tác, con người càng cần giỏi làm người: biết tưởng tượng, biết chọn lựa, biết giao tiếp, biết hồi phục, biết thấu cảm và biết tự quyết định trong những bối cảnh không có đáp án sẵn.

Đúc kết từ phiên thảo luận

Hãy xem AI là công cụ, không phải người thay thế toàn bộ năng lực tư duy của mình.
Human skills cần được rèn qua dự án, trải nghiệm, mô phỏng, phản hồi và phản tư, không thể chỉ học bằng bài giảng.
Sáu kỹ năng đáng bồi đắp: trí tuệ cảm xúc, khả năng phục hồi, giao tiếp bao hàm, xây dựng mối quan hệ, tầm nhìn chiến lược, hợp tác và linh hoạt.
Tư duy độc lập là năng lực bảo vệ con người khỏi việc ỷ lại hoàn toàn vào AI.
Trí tưởng tượng không phải mơ mộng; nó giúp người trẻ hình dung con người mình có thể trở thành.
Thích ứng là khả năng tái cấu hình bản thân khi nghề nghiệp thay đổi nhanh hơn chương trình học.
Muốn rèn kỹ năng mềm, hãy đặt mình vào tình huống thật, chấp nhận thất bại, nhận phản hồi và làm lại.
Giao tiếp rõ ràng, tự tin và thấu cảm là nền tảng để kiến thức chuyên môn tạo ra ảnh hưởng thật.