DIỄN GIẢ

Chị Đào Lê Phương Lan — Sinh viên ngành Khoa học Xã hội tại Đại học Hồng Kông (HKU)
TS. Lê Trần Hữu — Giảng viên Khoa Đại cương, Trường ĐH Kinh tế – Kỹ thuật Bình Dương (BETU) - Tiến sĩ Ngôn ngữ học
NCS Phạm Trần Hạnh Trang — Giảng viên tiếng pháp, Đại học Mons | Nghiên cứu sinh Tiến sĩ Ngôn ngữ học và Giao tiếp liên văn hóa, Université Catholique de Louvain (Bỉ) | Thạc sĩ ngành Ngôn ngữ và Văn học Pháp tại UCLouvain
TS. Mai Thu Hoài — Trưởng Ngành Ngôn ngữ Trung Quốc | Tiến sĩ ngành Hán ngữ văn tự học tại ĐH Sư Phạm Hoa Trung, TQ | Tác giả/đồng tác giả nhiều công trình quốc tế; biên soạn giáo trình Hán ngữ

ĐIỀU PHỐI/HOST:Thu Bình

AI ngày nay có thể dịch văn bản, tóm tắt tài liệu và hỗ trợ giao tiếp gần như tức thời. Điều này khiến nhiều học sinh đặt câu hỏi: nếu công cụ dịch đã quá mạnh, học ngoại ngữ còn quan trọng không?

Phiên thảo luận "Ngôn ngữ không chỉ để giao tiếp - đó là cánh cửa mở vào những thế giới khác" tại Future Fest Day 7 đưa ra một câu trả lời rất rõ: học ngoại ngữ chưa bao giờ chỉ là học để chuyển tải thông tin. Một ngôn ngữ luôn mang theo văn hóa, lịch sử, cách tư duy, cách con người nhìn thế giới và cách họ kết nối với nhau.

Với học sinh lớp 12, đặc biệt những bạn quan tâm đến ngôn ngữ, truyền thông, luật, kinh doanh quản lý, quan hệ quốc tế hoặc các ngành làm việc trong môi trường toàn cầu, đây là một năng lực có giá trị lâu dài.

AI có thể dịch, nhưng giao tiếp không chỉ là chuyển chữ

TS. Lê Trần Hữu nhắc lại hai chức năng cơ bản của ngôn ngữ: giao tiếp và tư duy. Khi nói giao tiếp, ta không chỉ nói đến cuộc họp, email hay trao đổi thông tin. Giao tiếp còn là tâm sự, thuyết phục, bày tỏ cảm xúc, giữ khoảng cách phù hợp, thể hiện sự tôn trọng và hiểu người nghe là ai.

Một câu nói có thể đúng về mặt nghĩa, nhưng sai về ngữ cảnh. Một bản dịch có thể đúng từng từ, nhưng không tự nhiên, không lịch sự hoặc không truyền được cảm xúc. Những điều này AI có thể hỗ trợ, nhưng người dùng vẫn phải hiểu con người, văn hóa và tình huống.

Trong môi trường luật - kinh doanh quản lý, điều này đặc biệt quan trọng. Một cuộc đàm phán, một email với đối tác nước ngoài, một lời xin lỗi khách hàng hay một bản trình bày chiến lược không chỉ cần đúng ngữ pháp. Nó cần đúng giọng, đúng quan hệ, đúng bối cảnh và đúng mục tiêu.

Có những câu không thể dịch sát từng chữ

NCS Phạm Trần Hạnh Trang đưa ra một ví dụ rất đời thường: câu "con ăn cơm chưa" trong tiếng Việt. Nếu dịch sát sang tiếng Anh hoặc tiếng Pháp, ý nghĩa có thể trở nên kỳ lạ. Bởi đằng sau câu hỏi đó không chỉ là nhu cầu biết người kia đã ăn hay chưa, mà còn là sự quan tâm, thói quen văn hóa, cách người Việt bắt đầu một cuộc trò chuyện thân tình.

Đây là điều AI khó nắm trọn nếu người dùng không có hiểu biết văn hóa. AI có thể giúp ta hiểu nghĩa cơ bản, nhưng để biết nên dùng câu nào trong hoàn cảnh nào, mức độ thân mật ra sao, sắc thái cảm xúc thế nào, người học vẫn phải tự cảm nhận qua ngôn ngữ và đời sống.

Học ngoại ngữ vì vậy không chỉ là học từ vựng hay ngữ pháp. Đó là học cách một cộng đồng diễn đạt sự lịch sự, tình cảm, khoảng cách, tranh luận, hài hước và cả những điều không nói thẳng.

Mỗi ngôn ngữ là một lăng kính tư duy

Một điểm thú vị trong phiên thảo luận là các diễn giả đều nhìn ngôn ngữ như một cách tư duy. Tiếng Việt có hệ thống xưng hô phong phú, buộc người nói luôn xác định quan hệ, tuổi tác, vị trí xã hội trước khi nói. Tiếng Anh với "I" và "you" tạo cảm giác trực tiếp và bình đẳng hơn. Tiếng Pháp, theo chia sẻ của Hạnh Trang, giúp chị tiếp cận văn hóa tranh luận thẳng thắn, nơi đặt câu hỏi và bảo vệ quan điểm cá nhân là điều bình thường.

Đào Lê Phương Lan cũng chia sẻ rằng khi học tiếng Tây Ban Nha, chị không chỉ học về Mexico hay Uruguay, mà kết nối với con người, bạn bè, thầy cô và những cuộc thảo luận mới. Một ngoại ngữ mới giúp người học nhìn thấy một phần khác của chính mình: tự tin hơn, cởi mở hơn hoặc ấm áp hơn trong cách kết nối.

Với học sinh chuẩn bị vào đại học, đây là một gợi ý quan trọng. Ngoại ngữ không chỉ là chứng chỉ để du học hoặc xét tuyển. Nếu học sâu, nó giúp người trẻ mở rộng bản sắc, hiểu cách người khác nghĩ và nhận ra mình có thể biểu đạt bản thân theo nhiều cách khác nhau.

Thành thạo ngôn ngữ nhưng không hiểu văn hóa là một rủi ro

TS. Mai Thu Hoài nhấn mạnh rằng học từ vựng, ngữ pháp, phát âm chỉ là học lớp vỏ. Học văn hóa mới là chạm vào những giá trị, triết lý sống và hệ tư tưởng phía sau ngôn từ. Một người có thể đạt chứng chỉ cao, phát âm tốt, nhưng vẫn không hiểu vì sao một biểu tượng, một nghi lễ hay một cách nói lại có ý nghĩa đặc biệt với cộng đồng đó.

Trong giao tiếp đa văn hóa, thiếu hiểu biết văn hóa có thể tạo ra hiểu lầm nghiêm trọng. Một từ, một hình ảnh hoặc một cách diễn đạt có thể mang ý nghĩa tích cực trong văn hóa này nhưng lại gây khó chịu trong văn hóa khác. Trong dịch thuật, kinh doanh, du lịch, ngoại giao hay truyền thông quốc tế, điều này không chỉ là lỗi ngôn ngữ, mà có thể ảnh hưởng đến quan hệ hợp tác.

Đây cũng là lý do các ngành ngôn ngữ, văn hóa, quan hệ quốc tế và kinh doanh quốc tế vẫn có giá trị trong thời đại AI. AI có thể dịch nhanh, nhưng con người cần hiểu cách dùng bản dịch đó sao cho phù hợp với con người thật ở phía bên kia.

Học ngoại ngữ trong thời đại AI nên thay đổi thế nào?

Các diễn giả không phủ nhận vai trò của AI trong học ngoại ngữ. NCS Phạm Trần Hạnh Trang chia sẻ cách dùng AI trong lớp học: sinh viên viết trước bằng tay, sau đó dùng AI để kiểm tra lỗi ngữ pháp, từ vựng và đánh giá xem bài viết đã đạt mục tiêu giao tiếp chưa. Sau đó, sinh viên trao đổi lại với giảng viên để hiểu sâu hơn.

Cách học này cho thấy AI có thể là công cụ tự học rất tốt nếu được dùng đúng. Người học có thể nhờ AI giải thích cấu trúc, gợi ý cách diễn đạt, sửa lỗi hoặc tạo tình huống luyện tập. Nhưng giảng viên và người học vẫn cần giữ vai trò điều phối: xác định mục tiêu giao tiếp, kiểm tra tính tự nhiên, đánh giá sắc thái văn hóa và đảm bảo người học thật sự hiểu.

Kỹ năng AI trong học ngoại ngữ vì vậy không phải là để AI viết thay. Đó là biết dùng AI để nhìn ra lỗi, đặt câu hỏi tốt hơn và luyện tập nhiều hơn, trong khi vẫn giữ phần tư duy, cảm nhận và trải nghiệm cho chính mình.

Sống được trong một ngôn ngữ

Một câu hỏi từ khán giả rất gần với nhiều học sinh: học tiếng Anh theo kiểu thuộc lòng quá khô khan, làm sao để bắt đầu "sống" trong ngôn ngữ đó?

TS. Lê Trần Hữu gợi ý hãy bắt đầu từ việc hiểu cách người bản ngữ tư duy, cách họ diễn đạt trong đời sống thật, rồi đối chiếu với tiếng mẹ đẻ. Khi học một ngoại ngữ, ta cũng có cơ hội hiểu lại tiếng Việt sâu hơn: vì sao tiếng Việt có lượng từ phong phú, vì sao thanh điệu quan trọng, vì sao cách xưng hô phản ánh văn hóa.

Khi học ngoại ngữ bằng sự tò mò như vậy, việc học bớt khô khan hơn. Người học không chỉ ghi nhớ một cấu trúc, mà bắt đầu cảm nhận vì sao người ta nói như thế, trong tình huống nào nên dùng cách nói đó và nó thể hiện điều gì về văn hóa.

Trong thời đại AI, ngoại ngữ vẫn là một kỹ năng quan trọng, nhưng giá trị của nó đã mở rộng. Nó không chỉ giúp ta hiểu người khác nói gì, mà giúp ta hiểu họ đang nhìn thế giới như thế nào. Và khi có thêm một lăng kính mới, người trẻ cũng hiểu chính mình rõ hơn.