DIỄN GIẢ

ThS. Hồ Đặng Bạch Lý - Phó Trưởng bộ môn Mỹ thuật Cơ bản / Thạc sĩ Tạo Hình — Khoa Mỹ thuật - Thiết kế
TS Lê Long Vĩnh - Trưởng bộ môn/ Tiến sĩ chuyên ngành Lý luận và Lịch sử mỹ thuật, VLU | Giảng viên Thiết kế Nội thất, cầu nối hợp tác học thuật – sáng tạo quốc tế tại Văn Lang
Đạo diễn. ThS Trần Minh Ngân - Giảng viên Khoa Âm nhạc, Sân khấu và Điện ảnh - VLU

ĐIỀU PHỐI/HOST: Thu Bình

AI tạo sinh đang khiến thế giới sáng tạo thay đổi từng ngày. Một hình ảnh, một đoạn nhạc, một bài thơ hay một ý tưởng thiết kế có thể xuất hiện chỉ sau vài câu lệnh. Với học sinh đang cân nhắc các ngành nghệ thuật, thiết kế, truyền thông, điện ảnh hay các ngành sáng tạo, câu hỏi đặt ra rất rõ: nếu AI đã làm được nhanh như vậy, con người còn tạo ra giá trị gì?

Phiên thảo luận "Nghệ thuật trong kỷ nguyên AI tạo sinh" tại Future Fest Day 7 không phủ nhận sức mạnh của công nghệ. Ngược lại, các diễn giả đều nhìn AI như một công cụ mới mà người học cần biết sử dụng. Nhưng điều quan trọng hơn là phải hiểu ranh giới: khi nào AI hỗ trợ sáng tạo, và khi nào người sáng tạo bắt đầu phụ thuộc vào AI đến mức đánh mất năng lực của chính mình.

AI có thể gợi ý nhanh, nhưng trải nghiệm đời thật tạo chiều sâu

TS. Lê Long Vĩnh nhìn nhận AI là xu hướng tất yếu trong đào tạo thiết kế. Với sinh viên thiết kế nội thất, AI có thể giúp tìm ý tưởng nhanh, tạo hình ảnh tham khảo, thử nghiệm phong cách và tiết kiệm thời gian trong giai đoạn phác thảo.

Nhưng thiết kế không chỉ là tạo ra một hình ảnh đẹp. Một không gian có chiều sâu cần xuất phát từ cảm xúc, ký ức, trải nghiệm và sự hiểu biết về con người sử dụng không gian đó. Vì vậy, sinh viên vẫn cần đi thực tế, quan sát di sản, đo đạc nhà ở, trải nghiệm văn hóa địa phương, lắng nghe con người và hiểu bối cảnh sống.

Một công cụ có thể dựng hình nhanh, nhưng khó thay thế cảm giác của một người thiết kế khi đứng trong nắng, nghe âm thanh của một vùng đất, nhìn cách con người sống trong không gian và tự hỏi: thiết kế này sẽ phục vụ ai, chạm đến nhu cầu nào, giữ lại điều gì của văn hóa và ký ức?

Với học sinh lớp 12, đây là một gợi ý quan trọng. Nếu chọn ngành sáng tạo, kỹ năng AI sẽ là lợi thế. Nhưng trải nghiệm thật, khả năng quan sát, vốn sống và sự nhạy cảm với con người vẫn là nền tảng tạo ra sản phẩm có chiều sâu.

Lằn ranh nằm ở quyền quyết định sáng tạo

ThS. Trần Minh Ngân, từ góc nhìn đạo diễn và giảng viên, đưa ra một ranh giới rất rõ: AI là công cụ khi người nghệ sĩ dùng nó để gợi ý, thử nghiệm, phác thảo hoặc mở rộng tưởng tượng. Nhưng nếu chỉ nhập câu lệnh, nhận kết quả, không đọc lại, không chỉnh sửa, không đặt câu hỏi và dùng luôn, người sáng tạo đã nhường quyền quyết định cho công cụ.

Điều này không chỉ đúng với nghệ thuật. Trong thời đại AI, rất nhiều lĩnh vực sẽ đối diện với ranh giới tương tự. Một sinh viên công nghệ thông tin dùng AI để gợi ý code vẫn phải hiểu code đó làm gì. Một sinh viên kinh doanh dùng AI để viết kế hoạch vẫn phải hiểu thị trường, khách hàng và rủi ro. Một sinh viên luật dùng AI để tra cứu vẫn phải kiểm chứng cơ sở pháp lý. Một sinh viên thiết kế dùng AI để tạo hình vẫn phải biết vì sao hình đó phù hợp hay không phù hợp.

Tư duy phản biện vì thế không tách rời sáng tạo. Người sáng tạo cần biết hỏi lại: sản phẩm này có ý nghĩa gì, có cảm xúc thật không, có phục vụ con người không, có chỉ đang lặp lại các mẫu có sẵn không, và mình có thực sự đứng sau lựa chọn này không?

Khi ai cũng có công cụ, năng lực thẩm định trở nên quan trọng hơn

ThS. Hồ Đặng Bạch Lý cho rằng AI đang đưa nhiều người đến gần hơn với nghệ thuật. Một người không biết vẽ vẫn có thể thử tạo hình ảnh, một người chưa từng thiết kế vẫn có thể bắt đầu hình dung sản phẩm. Đây là một cơ hội, không phải chỉ là mối đe dọa.

Nhưng khi công cụ trở nên dễ tiếp cận, chuẩn chung cũng được nâng lên. Người làm nghệ thuật và thiết kế cần có năng lực thẩm định tốt hơn: nhìn vào một sản phẩm và hiểu nó hay ở đâu, chưa hay ở đâu, có cảm xúc hay chỉ trơn tru, có chiều sâu hay chỉ bắt mắt.

Năng lực thẩm định không tự nhiên có. Nó đến từ việc học nền tảng, xem nhiều, làm nhiều, quan sát nhiều, nghe phản hồi và hiểu các yếu tố như bố cục, ánh sáng, tỉ lệ, chất liệu, nhịp điệu, thông điệp, bối cảnh văn hóa. Ngay cả việc viết một câu lệnh tốt cho AI cũng đòi hỏi người dùng phải hình dung được sản phẩm đầu ra và có tiêu chuẩn để đánh giá kết quả.

Vì vậy, kỹ năng AI trong ngành sáng tạo không đơn giản là biết công cụ nào mới nhất. Đó là biết dùng công cụ dựa trên một nền tảng thẩm mỹ, tư duy và đạo đức sáng tạo.

Tác phẩm con người có ký ức, cơ thể và va chạm

Một điểm được các diễn giả nhấn mạnh là AI có thể mô phỏng phong cách, nhưng không có cơ thể, ký ức tuổi thơ, mất mát, niềm tin, xung đột bản sắc hay trải nghiệm văn hóa như con người. Đây là những yếu tố làm nên chiều sâu của một diễn viên, một họa sĩ, một đạo diễn, một nhà thiết kế.

Trong điện ảnh và sân khấu, sinh viên không nhất thiết phải trải nghiệm mọi điều thật ngoài đời, nhưng cần biết quan sát, đọc, lắng nghe, thể nghiệm và phát triển cảm quan. Một diễn viên có thể không trải qua hoàn cảnh của nhân vật, nhưng phải hiểu nỗi đau, động cơ, ánh mắt, cách im lặng và cách nhân vật tồn tại trong một bối cảnh cụ thể. Đó là phần AI khó có được.

Nghệ thuật không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng đẹp hay không đẹp. Nó còn nằm ở việc người tạo ra sản phẩm muốn nói điều gì, sản phẩm có tác động gì đến xã hội, có phục vụ con người hay không, có khiến người xem cảm nhận được điều gì thật không.

Không kỳ thị AI, nhưng cũng không giao hết cho AI

Một câu hỏi từ khán giả đặt ra vấn đề nhiều sinh viên đang gặp: dùng AI trong thiết kế thường bị thiên kiến, vì có những người lạm dụng AI trong nghệ thuật. ThS. Hồ Đặng Bạch Lý nhìn nhận đây là một trăn trở có thật, nhưng không nên biến thành sự kỳ thị công cụ.

AI là một khởi điểm tốt. Người học toàn cầu không thể từ chối một công cụ đang thay đổi ngành nghề. Nhưng dùng AI thông minh có nghĩa là hiểu nó, kiểm soát nó và dùng nó để mở rộng khả năng của mình, không phải để thay thế hoàn toàn quá trình tư duy.

Điều này cũng là một bài học lớn hơn cho học sinh lớp 12. Dù chọn ngành sáng tạo, công nghệ thông tin, truyền thông hay kinh doanh quản lý, AI sẽ ngày càng hiện diện trong quá trình học và làm. Vấn đề không phải là có dùng AI hay không, mà là dùng như thế nào để mình vẫn học được, vẫn trưởng thành và vẫn chịu trách nhiệm với sản phẩm cuối cùng.

Sáng tạo tương lai cần cả công nghệ và chiều sâu con người

Phiên thảo luận khép lại với một thông điệp khá rõ: AI có thể giúp người sáng tạo đi nhanh hơn, thử nhiều hơn và tiếp cận kho ý tưởng rộng hơn. Nhưng để tạo ra một tác phẩm có giá trị, người học vẫn cần trải nghiệm, cảm xúc, quan sát, năng lực thẩm định, tư duy phản biện và đạo đức sáng tạo.

Với những bạn đang chuẩn bị chọn ngành, đây là lúc nên nhìn các ngành sáng tạo theo cách mới. Không phải "học nghệ thuật có bị AI thay thế không", mà là "mình sẽ dùng AI thế nào để sáng tạo tốt hơn, và mình cần rèn phần con người nào để sản phẩm của mình không chỉ đẹp, mà còn có ý nghĩa".

Trong kỷ nguyên AI tạo sinh, khác biệt của người sáng tạo không nằm ở việc tạo ra nhanh hơn máy. Khác biệt nằm ở việc biết vì sao mình tạo ra điều đó, tạo ra cho ai, bằng trải nghiệm nào và với trách nhiệm nào.