Trong phiên thảo luận: Một Đời Người, Ba Thời Đại Việt Nam, Một Tấm La Bàn, host Hùng Võ đặt bối cảnh: nhiều học sinh trong khán phòng sẽ tốt nghiệp vào khoảng năm 2030, bước vào một thế giới nơi nhiều công việc hôm nay chưa tồn tại, và khoảng 39% kỹ năng cốt lõi có thể thay đổi trước năm 2030. Người được mời để nói về tấm la bàn cho thế giới ấy là ông Phạm Đức Trung Kiên: nhà giáo dục, doanh nhân xã hội, nhà đầu tư, nhà thiện nguyện; Chủ tịch sáng lập tổ chức phi lợi nhuận Vietnam Foundation; Thạc sĩ Quản trị Kinh doanh về quản lý quốc tế tại Đại học Stanford; và người Việt Nam đầu tiên làm việc tại Nhà Trắng theo chương trình White House Fellow.

Mười năm nay, ông mất thị lực. Nhưng trong câu chuyện của ông, biến cố ấy không được kể như một dấu chấm hết, mà như một phần của hành trình tiếp tục cống hiến.

Cái tên được đặt trước khi cuốn sách hoàn thành

Câu hỏi mở màn đi vào một khoảnh khắc quan trọng: hơn 42 năm trước, khi mới ngoài hai mươi tuổi và biết mình có nguy cơ mất thị lực trong khoảng sáu tháng, điều gì khiến ông đi tìm một cái tên cho hy vọng?

Ông Kiên đính chính: khi đó cuốn sách chưa hoàn thành, nhưng ông đã nghĩ ra cái tên ngay từ đầu: *Light on Dark Sea*, điểm sáng trên biển đen. Đó là một cuốn sách về niềm hy vọng và sự dẫn dắt. Trên biển đen có một đốm sáng như ngôi sao chỉ đường. "Lúc đó anh cần được dẫn dắt, cần niềm hy vọng, nên đặt tên đó để có điểm tựa tinh thần."

Nhìn lại, cái tên ấy gắn với cả cuộc đời ông. Đời có ban ngày và ban đêm. Ban ngày dễ đi hơn vì nhìn thấy được; ban đêm cần một điểm sáng, một ngôi sao, một ngọn hải đăng.

Cái tên ra đời khi ông 22 tuổi, trong chuyến đi New York. Ông dành dụm ít tiền, cùng một người bạn học cũ ở Sài Gòn lên một chiếc xe đò cũ. Khi đứng nhìn tượng Nữ thần Tự do giơ cao cây đuốc, ông nghĩ đến việc viết cuốn sách ấy. Với ông, "cái light" của đời mình chính là mục đích và hướng đi.

Viết mục đích xuống — và cho phép nó tiến hóa

Điều đáng quý trong câu chuyện của ông Kiên là ông không biến nó thành một bài học xa vời. Ông nói về mục đích như một việc rất cụ thể.

Ông may mắn nhận ra từ sớm, đúng độ tuổi của nhiều học sinh trong khán phòng, rằng mình cần có mục đích. Mục đích ấy không cần bắt đầu bằng điều lớn lao. Hồi lớp 11 ở Trường Nguyễn Thượng Hiền, Sài Gòn, mục đích của ông chỉ là ra trường được đi du học Mỹ. Từ mục đích đó, ông biết mình cần học tiếng Anh, cần luyện cách sống tự lập để khi sang Mỹ có thể tự lo.

Lời khuyên của ông rất thực tế: hãy nghĩ về mục đích cho vài năm trước mắt, không cần nghĩ ngay đến hai mươi hay ba mươi năm sau. Viết nó xuống, ghi ngày tháng, lưu lại. Vài năm sau xem lại, có thể chỉnh sửa, viết một phiên bản mới. Mục đích thay đổi không có gì sai; đó là dấu hiệu của trưởng thành. Khi nhìn lại chuỗi thay đổi ấy sau mười lăm hay hai mươi năm, ta sẽ thấy rõ sự tiến hóa của chính mình.

“Cuộc đời luôn thay đổi. Cái đốm lửa, ánh sáng đó cũng sẽ thay đổi. Nhìn lại những phiên bản mục đích của mình là một hình thức tự soi chiếu rất quý” - Ông Phạm Đức Trung Kiên · White House Fellow

Từ xưởng đồ trẻ em đến bên kia hàng rào Nhà Trắng

Host hỏi tiếp: mục đích ở tuổi 20, 22 của ông là gì, và làm sao ông đi từ một bối cảnh khó khăn đến một nơi đặc biệt như Nhà Trắng?

Ông Kiên kể rằng nhiều khi mục đích bắt đầu từ một ước mơ. Trong chuyến đi New York ấy, ông và bạn ghé Washington D.C. Người bạn đứng ngoài hàng rào Nhà Trắng chụp hình kỷ niệm. Còn ông thầm nghĩ: ước gì một ngày nào đó mình được ở bên kia hàng rào này, làm việc trong Nhà Trắng.

Khi ấy, ông chỉ là sinh viên năm hai, sang Mỹ theo diện tị nạn. Ước mơ đó nghe rất xa. Nhưng xa không có nghĩa là không thể tìm đường. Ở đại học, ông gặp những người từng làm việc tại Nhà Trắng và hỏi họ vào đó bằng cách nào. Ông biết đến chương trình White House Fellow, một chương trình tuyển chọn gắt gao những người trẻ vào làm việc trong Nhà Trắng.

Tìm hiểu thêm, ông thấy điều kiện đầu tiên là phải là công dân Mỹ, điều ông đã đáp ứng. Nhưng để có hồ sơ cạnh tranh, người ứng tuyển thường có bằng thạc sĩ hoặc tiến sĩ và thành tích nổi bật trong cộng đồng. Thế là ông có mục đích mới: học cao học.

Trước đó, khi còn làm công nhân trong xưởng sản xuất đồ trẻ em, mục đích của ông đơn giản hơn: thoát khỏi hoàn cảnh đó và đi học được. Vào đại học rồi, ông lại nhìn thấy cột mốc tiếp theo. Mục tiêu cứ tiến triển theo từng giai đoạn. Vì vậy, ông nói, mục đích của một người 68 tuổi hôm nay rất khác mục đích của người 38 tuổi, và càng khác người 22 tuổi. Điều quan trọng là giữ đầu óc rộng mở để đón nhận cái mới.

Hạt cát, viên ngọc trai, và chiếc thang máy đang đi lên

Với câu hỏi "những bạn trẻ bình thường học được gì từ một câu chuyện phi thường?", ông Kiên trả lời bằng một niềm tin và một hình ảnh.

Niềm tin của ông là ai cũng có thể làm được những việc có ý nghĩa. Nhưng muốn làm việc lớn, trước hết phải hiểu thành công của đời mình là gì. Học đại học để làm gì? Vào Nhà Trắng để được tiếng tăm, hay vì một lý do khác? Với ông, câu trả lời là đóng góp, tạo khác biệt, tạo ảnh hưởng tốt cho xã hội và những người xung quanh.

Rồi ông đưa ra hình ảnh hạt ngọc trai. Một viên ngọc trai bắt đầu từ một hạt cát. Hạt cát tình cờ lọt vào con trai dưới biển; con trai tiết ra từng lớp bao bọc, qua thời gian tạo thành viên ngọc. Các bạn trẻ cũng vậy: có thể bây giờ thấy mình chưa là gì, nhưng nếu tìm được môi trường phù hợp, được nuôi dưỡng và tích lũy, mình có thể trở thành một điều quý giá hơn.

Ông thêm một hình ảnh khác: đời người đôi khi may mắn bước vào đúng chiếc thang máy đang đi lên. Việt Nam, theo ông, là một chiếc thang máy như vậy. Người trẻ cần nhìn thấy sự may mắn của mình khi đang sống trong một đất nước có nhiều cơ hội tăng trưởng.

Muốn nổi tiếng — được, nhưng đừng dừng ở đó

Host đặt một câu hỏi thẳng: nếu người trẻ bắt đầu bằng mong muốn được nổi tiếng, được công nhận, được người khác thấy mình giỏi, thì có sai không?

Ông Kiên trả lời: không sai. Nhu cầu được công nhận là bình thường. Ông nói vui rằng ở tuổi 68, nghe khen vẫn "bùi tai". Nhưng được công nhận chỉ nên là bước đầu. Câu hỏi tiếp theo là: mình làm gì với sự công nhận đó để tạo ảnh hưởng?

Nếu là học sinh giỏi toán nhất trường, bạn có thể dành hai tiếng chiều Chủ nhật giúp các em nhỏ trong xóm học toán. Việc ấy rất nhỏ, nhưng vẫn tạo ảnh hưởng.

Ông kể câu chuyện về một em tên Khoa. Sau khi học xong toán lớp 5 trên Khan Academy, lên lớp 6, Khoa quay lại mở lớp dạy toán lớp 5 cho các bạn nhỏ hơn, và có tới 500 học trò. Ông gặp Khoa và nói em sẽ trở thành người phi thường. Hiện Khoa được Chính phủ Singapore mời sang học miễn phí.

Thông điệp của ông rõ ràng: ai cũng có thể tạo ảnh hưởng, nhất là trong thời đại công nghệ mở ra nhiều công cụ hơn cho người trẻ.

Mười tám triệu học sinh và một quyết định của người cha

Câu chuyện Khoa dẫn sang Vietnam Foundation. Trước đây, ông Kiên hỗ trợ các "nhân tài Việt Nam" đã tốt nghiệp đại học sang Mỹ học cao học. Chương trình này đào tạo được hơn 600 tiến sĩ và thạc sĩ Việt Nam trong lĩnh vực khoa học và công nghệ.

Nhưng sau 20 năm sống ở Việt Nam, ông nhận ra một đặc điểm của giáo dục phổ thông: cả nước dùng một học trình chuẩn từ Bộ Giáo dục, trong khi Mỹ có hàng nghìn chương trình khác nhau. Cấu trúc này khiến việc thay đổi khó, nhưng cũng tạo ra một cơ hội lớn: nếu đưa được một công cụ tốt vào trường phổ thông, đặc biệt là trường công, tác động có thể rất rộng, vì cả nước có khoảng 18 triệu học sinh.

Ông nhấn mạnh rằng giáo dục phổ thông Việt Nam không hề kém. Các chuyên gia ông mời sang đánh giá đều nhận xét nền tảng của Việt Nam thuộc nhóm tốt so với thế giới. Điều cần cập nhật là phương thức học mới và công nghệ.

Cơ duyên đến từ chính gia đình ông. Con gái ông học ở một trường quốc tế tại Sài Gòn và được dùng Khan Academy. Ông tìm hiểu rồi tự hỏi: tại sao con mình được dùng miễn phí một nền tảng tốt như vậy, còn nhiều trẻ em Việt Nam khác thì chưa? Ông thuyết phục Khan Academy cho phép sử dụng nền tảng tại Việt Nam và đưa vào lớp học.

Bốn năm sau, hơn 3 triệu học sinh đang dùng Khan Academy hoàn toàn miễn phí. Với học sinh lớp 12 muốn du học Mỹ, ông nhắc thêm: nền tảng này có cả tài liệu năm nhất, năm hai đại học Mỹ và là công cụ luyện SAT rất tốt, vì Khan Academy là đối tác chính thức của College Board, tổ chức ra đề SAT. Một số bạn Việt Nam đã đạt điểm tuyệt đối 1600, rồi quay lại mở lớp luyện SAT miễn phí cho người khác.

AI như lửa — và câu hỏi cho năm 2030

Là người tin vào giáo dục số, ông Kiên nhìn AI với thái độ vừa cởi mở vừa thận trọng. Theo ông, AI rất dễ bị lạm dụng: vì nó quá tiện, người học có thể giao hết cho nó làm và dần không tự nghĩ nữa.

Ông đề nghị xem AI như một "robot nô lệ": dùng nó để xử lý việc lặp lại, tốn thời gian, để con người tập trung vào sáng tạo và suy nghĩ. Đặt câu hỏi vẫn rất quan trọng, và phải nhớ rằng AI không phải lúc nào cũng đúng. Nó có thể sai nhiều, nên người dùng phải biết gạn hỏi và đào sâu.

Ông ví AI như lửa. Hồi nhỏ, cha mẹ dặn ta đừng chơi với lửa. Nhưng lớn lên, ta dùng lửa để nấu ăn và làm nhiều việc hữu ích. Vấn đề không phải là tránh lửa, mà là điều khiển nó. AI cũng vậy: hãy coi nó là công cụ, đừng để nó lái mình.

Bản thân ông dùng AI để hỏi những câu có sẵn câu trả lời trên mạng, và dùng YouTube để nghe nhạc hằng ngày. Nhưng ông nói mình chỉ nghe nhạc do con người hát, vì giọng AI "hơi không người": nó không hết hơi, không có những chỗ ngắt rất con người.

Host đẩy câu hỏi xa hơn: vài năm nữa, có thể AI không chỉ trả lời mà còn gợi ý cả câu hỏi, như một người thầy giúp người học tinh chỉnh cách hỏi. Khi đó, năng lực nào sẽ quan trọng hơn cả việc đặt câu hỏi?

Ông Kiên trả lời bằng sự thận trọng: năm 2030 nền kinh tế sẽ ra sao, công việc nào còn, công việc nào biến mất, không ai có câu trả lời chắc chắn. Vì vậy, người trẻ cần chuẩn bị bốn điều: khả năng tự học; khả năng phát triển bản thân liên tục; chọn những ngành nghề đủ linh hoạt để có thể đi thẳng, rẽ trái hoặc rẽ phải; và tâm thế sẵn sàng học thêm, đổi hướng, tức re-skilling.

Ông tin rằng thế hệ này sẽ không chỉ làm một, hai công việc như nhiều người thuộc thế hệ trước, mà có thể làm nhiều việc, nhiều lĩnh vực, ở nhiều quốc gia khác nhau. Điều quan trọng là chuẩn bị tâm thế thích nghi.

Nhìn lên, không nhìn xuống

Câu hỏi cuối từ khán giả mang nỗi băn khoăn của nhiều bạn trẻ: nếu chỉ là một học sinh bình thường, chưa từng trải qua biến cố lớn, chưa có thành tựu nổi bật, không phải nhất lớp hay học trường chuyên, thì làm sao tìm ra kim chỉ nam và rèn nghị lực?

Ông Kiên trước hết đảo lại góc nhìn: nếu các bạn chưa phải đối mặt với khó khăn lớn, các bạn đang may mắn. Hãy cảm ơn ba mẹ, cảm ơn xã hội vì mình có một cuộc sống an toàn. Việc lo rằng "mình chưa từng khổ thì làm sao phấn đấu" là một nỗi lo có thật, nhưng không nên biến nó thành mặc cảm.

Lời khuyên của ông là: nhìn lên, không nhìn xuống. Nếu thấy mình chưa có nghị lực, hãy đi tìm những nguồn nghị lực quanh mình. Có thể đó là người bán vé số, bác xe ôm, hay một người đang mưu sinh rất vất vả nhưng vẫn sống đàng hoàng, hợp pháp, nuôi bản thân và gia đình. Thay vì chỉ sử dụng dịch vụ rồi đi tiếp, hãy trò chuyện, hỏi về cuộc sống của họ. Những câu chuyện ấy có thể truyền nghị lực một cách rất thật.

Bản thân ông lấy nghị lực từ gần 30 năm đồng hành cùng các em khiếm thị ở Việt Nam, những người sống rất khó khăn nhưng vẫn cố gắng học đại học. Ông cũng kể về một người bạn đại học ở Colorado: năm 18 tuổi, người bạn ấy nhảy xuống một hồ nước không biết nông, bị chấn thương cổ và liệt từ cổ trở xuống. Anh vẫn học tiếp; mỗi bữa ăn có bạn bè đút cho, di chuyển bằng xe lăn điện điều khiển bằng cằm. Gần ngày thi, ông Kiên nhìn thấy bạn mình ngậm một chiếc que dài trong miệng để gõ từng chữ trên bàn phím.

Nhìn người đó, ông thấy khó khăn của mình nhỏ lại. Đến giờ, mỗi khi gặp khó, ông vẫn nghĩ đến người khác để nhắc mình rằng mình còn may mắn. Ông không nhìn được, nhưng không bị điếc; có những người bạn vừa không nhìn được vừa không nghe được.

“Nhìn lên, không nhìn xuống. Quanh các em có rất nhiều người nghị lực rất lớn — hãy tìm họ để được truyền nghị lực” - Ông Phạm Đức Trung Kiên

Host Hùng Võ khép phiên bằng những thông điệp chính: hãy đặt mục đích ngắn hạn, hiểu rằng mục đích sẽ tiến hóa, và xem đó như cách nhìn thấy sự trưởng thành của chính mình. Bắt đầu từ mong muốn đơn giản như được công nhận là điều bình thường, miễn là sau đó đi sâu thêm một lớp: mình tạo ra khác biệt, ảnh hưởng và giá trị gì cho người khác.

Ông Kiên chào khán giả bằng hai từ: "Good luck!" Nhưng sau phiên trò chuyện, có thể hiểu may mắn trong câu chuyện của ông không chỉ là thứ được ban phát. Nó còn là thứ cần được nhận ra, kể cả khi đôi mắt không còn nhìn thấy.

Đúc kết từ phiên thảo luận

Viết mục đích xuống cho vài năm trước mắt, ghi ngày tháng, và cho phép nó tiến hóa. Đó là một cách nhìn thấy sự trưởng thành của chính mình.
Bạn là hạt cát; hãy tìm đúng môi trường để thành ngọc trai. Và Việt Nam là chiếc thang máy đang đi lên.
Muốn nổi tiếng là bình thường, nhưng hãy hỏi tiếp: mình làm gì với sự công nhận đó để tạo ảnh hưởng?
Khan Academy tiếng Việt đã có hơn 3 triệu học sinh dùng miễn phí; đây cũng là đối tác chính thức của College Board và là công cụ luyện SAT quan trọng.
Coi AI như lửa: điều khiển nó, đừng để nó lái mình. Luôn gạn hỏi, vì AI có thể sai.
Bốn năng lực cho năm 2030: tự học, phát triển liên tục, chọn ngành đủ linh hoạt, và sẵn sàng re-skilling.
Nhìn lên, không nhìn xuống: đi tìm những nguồn nghị lực quanh mình để được truyền nghị lực.