Phiên trò chuyện gây tò mò nhất lại bắt đầu bằng một lời mời đi ngược dòng: hãy nói về lịch sử.

Host Hùng Võ mở đầu bằng Pascal, với hình ảnh con người là "cây sậy biết suy nghĩ", rồi đặt ra một nghịch lý của thời đại: trước AI, nhiều dự đoán có thể trở nên sai rất nhanh. Vì vậy, con người vẫn cần một khung định hướng để hiểu mình đang đứng ở đâu.

Trong phiên này, sân khấu dành cho hai gương mặt của giới sử học Việt Nam thế hệ mới: TS. Vũ Minh Hoàng, Trưởng khoa Việt Nam học tại Đại học Fulbright Việt Nam, Tiến sĩ Lịch sử Đại học Cornell, chuyên nghiên cứu chính sách đối ngoại Việt Nam và lịch sử Chiến tranh Lạnh giai đoạn 1975-1995; và ThS. Nguyễn Minh Tiến (Tony Nguyễn), nhà nghiên cứu cải lương giai đoạn cuối thế kỷ 20, đồng thời là học giả và nghệ sĩ trình diễn.

Cuộc "phản bội" ở Singapore

Câu hỏi đầu tiên chạm vào điều nhiều phụ huynh quan tâm: điều gì khiến hai người trẻ chọn lịch sử, khi ở tuổi vào đại học có rất nhiều lựa chọn được xem là "thời thượng" hơn?

Câu chuyện của TS. Hoàng bắt đầu ở Raffles, ngôi trường danh giá của Singapore, nơi anh vào học bằng học bổng toàn phần. Đó là con đường rất khó với học sinh Việt Nam: điểm số gần như phải tuyệt đối, hoạt động ngoại khóa phải mạnh, và còn phải xuất sắc ở một "tiếng mẹ đẻ" mà tiếng Việt lại không được tính trong hệ thống lúc đó.

Anh nhận học bổng theo hướng khoa học, từng thực tập ở viện nghiên cứu vào các mùa hè, và có cơ hội được Singapore tài trợ đến bậc tiến sĩ nếu sau này quay lại làm việc. Nhưng sau hai năm đầu cấp ba, anh "hơi phản bội" họ: lên lớp 11-12, anh chuyển sang học sử và các môn xã hội.

Khi hội đồng học bổng phát hiện và gọi lên trao đổi, anh nghĩ mình có thể mất học bổng. Nhưng anh nói thẳng: điểm các môn khoa học của anh vẫn ổn, chỉ là anh không đam mê. Nếu không đam mê, dù điểm tốt cũng khó đi xa. Singapore có thể tiếp tục đầu tư cho một nhà khoa học không thật sự xuất sắc, hoặc đầu tư cho một nhà nghiên cứu lịch sử, một nhà ngoại giao có đam mê hơn và có thể đóng góp tốt hơn.

“Người làm tốt nhất không phải người thông minh nhất, mà là người đam mê nhất” - TS. Vũ Minh Hoàng · Đại học Fulbright Việt Nam

Hội đồng đã đồng ý. Theo TS. Hoàng, người Singapore rất thực tế: nếu một người có khả năng đi xa hơn ở lĩnh vực khác, họ sẵn sàng cân nhắc. Anh được theo đuổi lịch sử đến hết bậc tiến sĩ. Điều may mắn nhất, với anh, là đam mê ấy trở thành công việc mà anh vẫn yêu, trong khi nhiều người lại đánh mất đam mê khi biến nó thành nghề.

Host Hùng Võ đúc kết: bài học không chỉ là chọn đúng ngành, mà là nỗ lực hiểu bản thân và đủ dũng cảm để chọn điều mình thật sự muốn theo đuổi. Biết mình chọn sai nhưng vẫn tiếp tục thêm mười, hai mươi, ba mươi năm, cái giá sẽ lớn hơn rất nhiều.

Từ hip-hop đến cải lương, từ Sài Gòn đến Hawaii

Hành trình của Tony Nguyễn đi theo một đường vòng khác. Sau khi học hết cấp ba ở Việt Nam và trải qua hai năm đầu tại hai trường đại học trong nước, gia đình hướng anh đi du học. Nhưng anh muốn học về văn hóa Việt Nam, nên chọn Nhân văn.

Anh đến với lịch sử theo cách liên ngành: từ văn học dân gian, văn hóa dân gian, rồi đến nghiên cứu rap và hip-hop, một mảng khi đó chưa có nhiều người tiếp cận bằng phương pháp lịch sử. "Chưa ai làm nhiều thì mình mạnh dạn làm thôi," anh nói.

Khi chuyển sang nghiên cứu cải lương, đọc hồi ký của cô Bảy Nam, nghệ sĩ Ba Vân và những nghệ sĩ thời kỳ đầu, anh nhận ra còn rất nhiều chất liệu chưa được khai thác. Bước ngoặt đến ở Hawaii, nơi anh học được cách người bản địa giữ lịch sử không chỉ qua sách vở, mà qua thực hành hằng ngày. Người Hawaii vẫn múa hula, điệu múa gắn với một giai đoạn thuộc địa và từng bị cấm đoán. Được học hula từ các bậc thầy bản địa, Tony hiểu rằng lịch sử sống được là nhờ con người tiếp tục thực hành nó.

Từ đó, anh quay lại nhìn văn hóa Việt Nam bằng một cách khác: không chỉ gìn giữ lịch sử, mà sống cùng lịch sử trong hiện tại.

Khi host hỏi việc chọn khoa học xã hội và nhân văn có khiến gia đình lo lắng không, Tony thừa nhận khó khăn đầu tiên là giải thích mình đang nghiên cứu điều gì. Cách của anh là nghĩ nhiều hơn về các kỹ năng có thể chuyển đổi: tổ chức sự kiện, làm việc với cộng đồng, tư duy phản biện, tư duy nghiên cứu. Trong lúc học, anh làm tình nguyện, tổ chức các sự kiện văn hóa, rồi dùng chính những kỹ năng đó để cố vấn cho các tổ chức về vấn đề văn hóa.

Nhờ vậy, anh có thể nói với gia đình: "Con học cái đó ra là để làm như vậy." Riêng phần nghiên cứu thuần túy, anh nói, vẫn là một hành trình tiếp tục giải thích.

Host Hùng Võ bổ sung: sự lo lắng của phụ huynh là hợp lý, vì xuất phát từ mong muốn bảo vệ con. Nhưng thay vì chỉ nhìn ngành học bằng câu hỏi "có dễ tìm việc không", có thể chuyển sang một ngôn ngữ khác: người trẻ học được gì để xử lý linh hoạt và thông minh trong đời sống?

"Nói có sách, mách có chứng"

Vậy lịch sử là gì?

TS. Hoàng phân định: lịch sử là những gì ta biết được từ tài liệu các thế hệ trước để lại. Nó khác với nhân học, vốn đi vào các cộng đồng sống và tìm hiểu phong tục qua nhân chứng, lịch sử truyền khẩu; cũng khác khảo cổ học, nơi người nghiên cứu đọc dấu vết trên đá, gạch, hiện vật.

Anh yêu lịch sử viết trên giấy tờ vì "giấy trắng mực đen". Điều đó không có nghĩa tài liệu luôn đúng, nhưng nó cho người nghiên cứu căn cứ và phương pháp để tìm hiểu quá khứ. Trong thời TikTok, YouTube, có nhiều người kể lịch sử rất sinh động và giúp giới trẻ dễ tiếp cận hơn. Nhưng chuyên môn của nhà sử học nằm ở khả năng "nói có sách, mách có chứng": nói về các vấn đề của quá khứ, hiện tại và tương lai trên nền tảng có thể kiểm chứng, lưu trữ và đối chiếu.

Anh cũng lật lại một định kiến phổ biến: lịch sử không chỉ là biết chuyện quá khứ. Lịch sử rèn một bộ kỹ năng gồm tìm tài liệu, đọc tài liệu, phân tích và dùng dữ kiện để trả lời câu hỏi lớn hơn. Với những kỹ năng đó, người học có thể làm nhiều việc khác nhau, từ tư vấn, ngân hàng đến kinh tế. Theo anh, sinh viên sử khi học các môn kỹ thuật hoặc công nghệ thường học tốt vì quen tìm dữ liệu, phân tích dữ liệu và đọc kỹ.

Ông Tony bổ sung hai năng lực khác.

Thứ nhất là lưu trữ. Khi thông tin ngày càng nhiều, biết lưu trữ thế nào cũng là một kỹ năng. Trong nghệ thuật trình diễn, có một cách tư duy lịch sử đặc biệt: chính người xem có thể trở thành nhân chứng lịch sử của một tác phẩm. Ở thời chưa có công nghệ ghi hình, việc một người có mặt trong buổi diễn đã khiến người đó trở thành một phần của lịch sử tác phẩm.

Thứ hai là kể chuyện. Người nghiên cứu phải biết sắp xếp những tài liệu rời rạc thành một câu chuyện có bối cảnh văn hóa, xã hội, chính trị rõ ràng. Có dữ liệu là một chuyện; kể dữ liệu đó ra sao để người khác hiểu lại là một kỹ năng cần luyện tập.

Lịch sử có phải bản đồ tương lai?

Host Hùng Võ đưa ra một tranh luận: có người nói lịch sử là bản đồ của tương lai, vì quá khứ cho thấy những quy luật nhất định; chẳng hạn, không thời đại rực rỡ nào kéo dài mãi. Nhưng cũng có người phản biện rằng nói như vậy là ngầm cho rằng tương lai sẽ lặp lại lịch sử, trong khi điều đó không đúng.

TS. Hoàng chọn một cách nhìn thứ ba.

"History doesn't repeat itself, but it rhymes — lịch sử ít khi lặp lại, nhưng nó "vần" với nhau" - TS. Vũ Minh Hoàng

Tương lai về bản chất là bất định. Không ngành nào có thể nói chính xác điều gì sẽ xảy ra. Nhưng lịch sử giúp ta vẽ ra bối cảnh hiện tại: mình đang ở đâu so với quá khứ, những khả năng nào từng xuất hiện, những con đường nào có thể mở ra.

Khi một sự kiện đối ngoại bị xem là "chưa từng có", nhà sử học sẽ lập tức đối chiếu: trước đây có sự kiện tương tự không, chẳng hạn ở Panama năm 1989? Lần này giống và khác lần trước ở đâu? Một cuộc chiến tranh có thể rất khác các cuộc gần đây, nhưng lại giống một số cuộc xa hơn trong quá khứ. Cách phân tích ấy giúp con người có thêm kinh nghiệm của các thế hệ trước, thay vì bước vào thế giới như một đứa trẻ lần đầu trải nghiệm mọi thứ.

Tony cụ thể hóa bằng khái niệm tư duy giả định (abductive reasoning). Ví dụ, thấy một bức tranh lạ xuất hiện trong phòng, ta đặt giả thuyết: của ai, mẹ mới mua hay có người tặng? Sau đó ta tìm dữ liệu trong quá khứ. Nếu thấy một đơn hàng online đứng tên mẹ, đúng mô tả bức tranh, ta có thể kết luận khả năng cao nhất là mẹ đã đặt mua.

Với lịch sử nghệ thuật trình diễn, nơi không phải lúc nào cũng có "giấy trắng mực đen" và nhiều dữ kiện đến từ truyền khẩu, người nghiên cứu phải chọn giả thuyết hợp lý nhất từ dữ liệu mình có, đồng thời giữ khả năng các giả thuyết khác có thể đúng nếu xuất hiện thêm thông tin. Đó là một thao tác tư duy hữu ích trong nhiều ngành, không riêng lịch sử.

Học rộng, học nhiều ngôn ngữ — và điều AI không thể nhắc bạn

Câu hỏi cuối mở ra một chủ đề rộng hơn: có đúng là học lịch sử phải học cả nhân học, địa lý nhân văn, xã hội học, kinh tế học, tức không thể học như một đơn ngành khép kín?

TS. Hoàng đồng ý. Các trường ở Mỹ và Fulbright đều theo hệ giáo dục khai phóng (liberal arts), nơi sinh viên đào sâu một ngành mũi nhọn nhưng vẫn học đa ngành, liên ngành để hiểu các phương pháp và kiến thức xung quanh. Những người xuất sắc trong kinh doanh, khoa học hay nhân văn thường có nền tảng đọc rộng, hiểu rộng. Một nhà khoa học lớn có thể chơi violin, đọc triết học, viết thư tư vấn chính phủ về các vấn đề xã hội.

Từ đó, anh chuyển sang AI. Theo anh, nhiều bạn trẻ đang hỏi sai câu hỏi: liệu thời AI có thể bỏ bớt việc đọc, chỉ cần dùng bản tóm tắt hay không? TS. Hoàng dùng AI hằng ngày cho những việc lặp lại, tốn thời gian hoặc để lấy dữ liệu nhanh. Nhưng nếu thấy một cuốn sách hay, anh không dừng ở bản tóm tắt mà quay lại đọc bản gốc.

Điều anh lo nhất là người học nghĩ "tóm tắt là hết ý", "AI đã tìm hết dữ liệu rồi", hoặc để AI phân tích thay mình. Khi viết luận án tiến sĩ, anh phải đọc tiếng Việt để hiểu góc nhìn Việt Nam về chiến tranh, tiếng Trung để đọc góc nhìn Trung Quốc, tiếng Khmer cho kho lưu trữ Campuchia, tiếng Pháp và tiếng Anh cho các lưu trữ ở Pháp, Mỹ, Úc. Cùng một cuộc chiến, mỗi bên có tài liệu và quan điểm khác nhau. AI có thể giỏi thu thập những gì đã công bố mở, nhưng nhiều tài liệu sau tường phí hoặc trong kho lưu trữ thì nó không tự lấy được; phần phân tích lại càng không thể giao hết cho AI.

Đừng để AI phân tích thay — vì AI không thể nhắc cho bạn những gì bạn không biết là mình không biết.

**TS. Vũ Minh Hoàng**

Tony khép phiên bằng một lời nhắn về câu chuyện cá nhân và bản sắc. Anh đồng ý rằng AI giúp tổng hợp khối lượng tài liệu lớn, nhưng việc đọc sâu và phân tích phải là của người học. Và có một thế mạnh mà sinh viên Việt Nam khi ra thế giới đôi khi không nhận ra: câu chuyện riêng của mình.

Hành trình của Tony đi từ văn học, nghệ thuật, trình diễn, lịch sử, hip-hop đến cải lương. Nhờ đó, khi trò chuyện với bạn bè quốc tế, anh có thể nói về hip-hop Việt Nam, cũng có thể kể về cải lương cho bạn bè ở Mỹ. Để có chất liệu như vậy, người học có thể bắt đầu từ những điều rất nhỏ: mình tò mò điều gì, gia đình mình có những câu chuyện nào, những kỷ vật nào được giữ lại. AI không thể nói thay bạn ý nghĩa của những điều ấy.

Phiên kết thúc quá giờ. Host Hùng Võ nói anh tin khán giả sẽ nhìn lịch sử khác đi: có thể không chọn ngành lịch sử, nhưng sẽ tìm đến lịch sử như một nền tảng tri thức và một phương pháp tư duy. Bởi lịch sử là mã nguồn; ai đọc được mã nguồn, người đó hiểu hệ thống tốt hơn.

Đúc kết từ phiên thảo luận

Dũng cảm chọn điều mình đam mê: người làm tốt nhất không phải người thông minh nhất, mà là người đam mê nhất.
Lịch sử là bộ kỹ năng: tìm tài liệu, phân tích, lưu trữ, kể chuyện. Những kỹ năng này có thể chuyển sang nhiều ngành khác.
Lịch sử không lặp lại, nhưng nó "vần": dùng quá khứ để hiểu bối cảnh hiện tại và rèn tư duy giả định.
Học khai phóng: đào sâu một mũi nhọn, đồng thời hiểu rộng nhiều ngành và nhiều ngôn ngữ để tiếp cận nhiều góc nhìn.
Dùng AI cho việc lặp lại, nhưng phải tự phân tích và quay về bản gốc. AI không thể nhắc bạn điều bạn không biết là mình không biết.
Câu chuyện cá nhân và bản sắc là thứ AI khó thay thế. Hãy bắt đầu từ điều mình tò mò nhất, rồi đào sâu.