Khi nói về việc ghi dấu Việt Nam trên bản đồ thế giới, nhiều người vẫn chưa thật tự tin ở hai lĩnh vực công nghệ và sáng tạo. Ta thường nghĩ đó là sân chơi của các cường quốc như Mỹ, Nhật, Hàn, Đức hay Trung Quốc. Host Hùng Võ mở phiên bằng chính sự thẳng thắn ấy, rồi đặt lại vấn đề: khán giả hôm nay là những học sinh vừa tốt nghiệp trung học; bốn, năm năm nữa, khi các em ra trường, đó sẽ là Việt Nam của năm 2030, với một bối cảnh và tầm vóc khác.

Ba khách mời trên sân khấu là ba ví dụ cho thấy “Made in Vietnam” đã bắt đầu có dấu ấn quốc tế:

ThS. Nguyễn Bá Cảnh Sơn, nhà sáng lập kiêm CEO Dat Bike và Huy chương bạc Olympic Tin học Quốc tế
Ông Nguyễn Duy Thông, đồng sáng lập kiêm Tổng Giám đốc Dentsu Redder; và
Ông Tùng Monkey, nghệ sĩ, giám đốc sáng tạo, tên tuổi hàng đầu Việt Nam về thiết kế trải nghiệm hình ảnh.

Ba khát vọng, ba con đường ra thế giới

Tùng Monkey mở màn với một chi tiết định danh: studio của anh tên 0o84, chính là mã quốc gia của Việt Nam. Anh muốn nghệ sĩ Việt Nam, khi đi qua 0o84, có cơ hội tham gia các sân chơi quốc tế và mang bản sắc của mình giới thiệu với bạn bè thế giới. Studio đã đến những sân chơi lớn về ánh sáng, hiệu ứng thị giác và nghệ thuật như One Minute Mapping ở Tokyo, một liên hoan mapping ở Romania và một sự kiện tại Bangkok.

Ông Nguyễn Duy Thông giới thiệu Dentsu Redder, agency sáng tạo đã đi qua 14 năm phát triển và sáp nhập vào Dentsu, một trong những tập đoàn truyền thông lớn của Nhật Bản. Có thể nhiều người không biết tên Redder, nhưng nhắc đến các chiến dịch thì nhiều khán giả Việt sẽ nhớ: hành trình trở lại của một nghệ sĩ từ “Lạc trôi” đến “Để trở về”, hay “Đem tiền về cho mẹ”, “Đi về nhà” của Honda. Thế mạnh của Dentsu Redder là dùng bản sắc văn hóa Việt Nam để làm sáng tạo, đồng thời dùng chuyên môn để đưa các thương hiệu Việt có tiềm năng và thực lực ra cộng đồng thế giới.

ThS. Nguyễn Bá Cảnh Sơn giới thiệu Dat Bike là một công ty công nghệ Việt Nam làm xe điện mạnh, giá hợp lý và đủ khả năng thay thế xe xăng ở Việt Nam cũng như Đông Nam Á. Bài toán của Dat Bike rất cụ thể: xe điện nhập từ Trung Quốc có thể phù hợp với học sinh đi quãng ngắn, nhưng chưa đủ cho sinh viên và người lớn. Dat Bike chọn làm xe cạnh tranh được với xe xăng: đi xa, sạc nhanh, công suất lớn và giá hợp lý. Sau những bước đầu ở Việt Nam, công ty bắt đầu đi sang các thị trường lân cận.

“Họ cũng cỡ mình thôi”

Host đặt câu hỏi vào lõi tâm lý: vì sao Sơn dám nghĩ lớn và đặt một bài toán căn bản như xe điện, khi nhiều năm trước Dat Bike vẫn là một startup non trẻ?

Câu trả lời của Sơn là một hành trình gỡ bỏ mặc cảm. Khi học ở Đà Nẵng, xung quanh anh có nhiều bạn giỏi, nhưng anh vẫn nghĩ các nước khác rất mạnh; báo chí toàn nói về các phát minh công nghệ và các công ty tỷ đô ở nước ngoài. Hết cấp ba, anh nộp vào vài trường top ở Mỹ và bị từ chối hết. Sau đó, khi sang Thung lũng Silicon làm việc, anh nhận ra một điều thay đổi cách nhìn của mình: các đồng nghiệp, kể cả những người ở các hãng sản xuất lớn, cũng là những con người “cỡ cỡ mình thôi”. Họ cũng ăn, ngủ, nghỉ, cũng tiếp cận vấn đề theo những cách không quá xa lạ. Nếu những người như vậy làm được, mình cũng có thể làm.

Động lực thứ hai đến từ quan sát thị trường bằng chính tuổi thơ của Sơn. Lớp 10, cả trường đi xe đạp. Lớp 11, khoảng một nửa dùng xe điện nhập Trung Quốc. Nhưng học xong cấp ba, hầu hết lại mua xe máy xăng. Lý do: xe điện Trung Quốc khi đó chỉ phù hợp với quãng đường rất ngắn, phục vụ một người đi gần; còn nhu cầu ở Việt Nam khác hẳn.

Sơn đặt câu hỏi: người Nhật, người Trung Quốc phát triển xe cho thị trường của họ, vậy tại sao Việt Nam không phát triển một chiếc xe riêng cho Việt Nam và Đông Nam Á? Con đường sau đó là đào sâu một hướng duy nhất: công năng ngày càng cao, giá ngày càng giảm. Khi nhiều xe đã chạy ngoài đường, các đối tác nước ngoài mua thử, thấy phù hợp với thị trường của họ và đặt xe, bài toán không còn chỉ là của Việt Nam mà mở ra cho cả Đông Nam Á.

Host đúc kết hai bài học: khi người Việt bước ra thế giới, họ nhận ra thế giới làm được thì mình cũng làm được; và hãy giải bài toán đặc thù trong nước trước, rồi nhìn ra bức tranh lớn hơn.

Top 10 thế giới, từ lần nộp bài đầu tiên

Câu chuyện của Tùng Monkey ở Tokyo cũng bắt đầu bằng một lần dám nộp. Năm 2021, studio của anh vào vòng chung kết One Minute Mapping. Năm đó dịch Covid nên nhận giải qua mạng, không bay được sang Tokyo. Nhưng đây là lần đầu một studio từ Việt Nam nộp bài, và lần đầu đã vào top 10 thế giới.

Theo Tùng, việc một studio Việt Nam xuất hiện đã gây chú ý, vì trước đó nhiều người chưa nghĩ Việt Nam có visual chất lượng như vậy. Bài thi dùng bông hoa Việt Nam và kiến trúc truyền thống. Chính sự khác biệt ấy giúp tác phẩm ghi dấu với bạn bè quốc tế.

Thành tích đó khẳng định hướng đi mà anh theo từ trước là đúng: dùng văn hóa bản địa trong sản phẩm để tạo khác biệt. Anh đã nhận ra điều này từ năm 2014, trong một chuyến artist-in-residence ở Pháp, khi làm tác phẩm cùng bạn bè quốc tế. Nhưng phải đến năm 2021, hướng đi ấy mới được xác nhận rõ hơn bằng một sản phẩm được quốc tế đón nhận.

Sau cuộc thi, anh có thêm những kết nối sâu với người cùng thi, bạn bè quốc tế và cả ban giám khảo. Khi được hỏi cần chuẩn bị gì để tự tin bước vào môi trường toàn cầu, Tùng nói thẳng: nếu chỉ đứng ngoài nhìn vào, rất dễ tự ti và sợ. Nhưng khi thật sự đứng trong không gian đó, gặp bạn bè quốc tế, mình thấy mình hoàn toàn đủ khả năng và có thế mạnh riêng, chính là sự hiểu biết về văn hóa bản địa. Người Việt Nam cũng rất giỏi.

Host tiếp lời bằng tinh thần mà Future Fest theo đuổi: tạo sân chơi quốc tế ngay tại Việt Nam, để người trẻ không cần phải đến Mỹ như Sơn mới nhận ra mình không thua kém, hay đợi đến 2021 như Tùng mới biết chất liệu Việt được công nhận.

Văn hóa Việt - kho chất liệu chưa khai thác hết

Vì sao văn hóa Việt Nam được thế giới ghi nhận, và người trẻ cần lưu ý gì khi khai thác chất liệu Việt? Ông Nguyễn Duy Thông trả lời bằng một bài học ngắn về địa văn hóa. Trong lịch sử, đất nước bị phân cách về địa lý, giao thông không thuận lợi. Từ Đà Nẵng sang Huế chỉ cách một con đèo mà giọng nói, văn hóa và cách sống đã khác. Cộng với nhiều dân tộc, mỗi dân tộc có một sắc thái riêng, văn hóa Việt có rất nhiều lớp.

Người Việt lại linh hoạt và cởi mở với cái mới, nên văn hóa không ngừng được làm giàu. Bánh mì từ Pháp sang Việt Nam được biến đổi thành bánh mì Sài Gòn, rồi được thế giới đón nhận. Gần đây, trào lưu “tem bánh mì” trên TikTok cũng là một ví dụ cho cách người Việt dựa trên gốc bản địa rồi biến tấu cho thế giới thưởng thức.

“Không cần đi đâu xa: chính những thứ quanh mình hằng ngày, như dân ca, câu hò, điệu lý, là những thứ thế giới không có và thấy rất độc đáo”. - Ông nguyễn Duy Thông ·Tổng giám đốc dentsu Redder

Vì sao Dentsu Redder chọn con đường văn hóa bản địa? Ông Thông kể hai khoảnh khắc. Một là nhiều ngôi sao thế giới chọn trang phục của nhà thiết kế Công Trí không chỉ vì đó là đồ đẹp, mà vì anh dùng chất liệu bản địa như mây, tre, lá, lụa. Hai là câu chuyện Minh Long giới thiệu nồi sứ dưỡng sinh: dựa trên ký ức chiếc nồi đất ngày xưa dùng để kho cá, kho thịt, rồi kết hợp đất hiếm và công nghệ gia nhiệt hồng ngoại để luộc không cần nước, giữ dưỡng chất. Ẩm thực Việt cũng là một chất liệu được thế giới yêu mến.

Host bổ sung bối cảnh thuận lợi: Việt Nam đang có những tín hiệu của một kỷ nguyên sáng tạo đi ra thế giới, từ người Việt được đề cử Grammy cho thiết kế album đến người Việt xuất hiện trong các danh sách liên quan Oscar ở Paris. “Made in Vietnam” không chỉ là xuất xứ; nó cần đạt chuẩn và được thế giới mong đợi.

Vì sao đặt cược vào công nghệ, và có sợ Trung Quốc không?

Host thẳng thắn: sáng tạo đã có tín hiệu, nhưng công nghệ khó hơn nhiều. Những cái tên như Dat Bike vẫn còn hiếm. Điều gì khiến Sơn đặt cược rằng xe điện Việt Nam sẽ đi xa?

Câu trả lời nằm ở hai chữ “reset”. Nếu làm xe xăng, gần như không có cơ hội, vì người khác đã làm cả trăm năm và tích lũy hệ thống công nghệ, kỹ năng, bí quyết. Nhưng xe điện mới phát triển mạnh khoảng 10 đến 15 năm. Điều đó nghĩa là nhiều lợi thế trăm năm của các hãng xe xăng bị đưa về gần vạch xuất phát hơn. Nếu bắt đầu sau người ta một trăm năm mới đáng sợ; còn khi tất cả cùng bước vào một cuộc chơi mới, Sơn không quá lo, kể cả với các hãng xe hai bánh lớn của Nhật.

Lợi thế của Dat Bike là người sáng lập sinh ra trong một xã hội dùng xe máy hằng ngày, hiểu thị trường từ bên trong. Về kiến thức, Sơn học khoa học máy tính, rồi tự học điện tử, cơ khí qua YouTube và học nghề để làm xe điện. Khi cuộc chơi reset, Internet và AI giúp người học rút ngắn khoảng cách.

Với Trung Quốc, Sơn nói anh không quá lo. Xe điện Trung Quốc chủ yếu phục vụ phân khúc công suất thấp hơn nhu cầu phổ biến ở Việt Nam. Điều quan trọng là chuỗi cung ứng và cách làm sản phẩm phù hợp với thị trường. Về triển khai, Việt Nam có lợi thế gần Đông Nam Á; Dat Bike xuất xe sang khu vực với thuế thuận lợi hơn, trong khi xe Trung Quốc vào có thể gặp thuế cao và rào cản nhất định. Về trí tuệ, Sơn tin người Việt và người Trung Quốc không hơn kém nhau về bản chất. Điều khác biệt nằm ở thời gian tích lũy và điều kiện lịch sử.

Host mở rộng: “rộng hơn” đôi khi không xa. Đó có thể chỉ là Đông Nam Á, nơi có khoảng 250 triệu xe máy và trong nhiều năm tới vẫn cần rất nhiều phương tiện hai bánh.

Học liên ngành, chất grit và hành trình không ai thấy

Quay lại chuyện học, Tùng Monkey cho biết anh tốt nghiệp trường Mỹ thuật, học fine art như sơn dầu, sơn mài, điêu khắc; từ năm 2017, anh học song song thêm đồ họa. Ban ngày học fine art, buổi tối học đồ họa vi tính. Việc đó vô tình tạo cho anh một góc nhìn song song giữa mỹ thuật và thiết kế, trong khi nhiều người thường tách hai mảng này ra. Host nhận xét có lẽ vì vậy visual của 0o84 vừa đẹp, vừa dễ ứng dụng và biến hóa trên nhiều nền tảng.

Ông Nguyễn Duy Thông, sau 14 năm làm agency và gặp nhiều bạn trẻ giỏi, cho rằng thứ tạo khác biệt không phải lúc nào cũng là người giỏi nhất. Điều quan trọng hơn là sự kiên trì, sự “lì đòn” và grit: kiên định đi cùng đam mê. Đó là khi mình biết mình muốn điều gì, ngày đêm làm cho bằng được, không ngại té ngã, đứng dậy làm tiếp; dù đôi khi lệch hướng, vẫn giữ niềm tin vào điều mình theo đuổi.

Host trả lời thay một câu hỏi của khán giả về việc “các anh có nổi tiếng ngay từ đầu không”: chưa ai có ngay từ đầu. Một nghệ sĩ có thể mất bảy năm để được biết đến rộng rãi. Dat Bike mất nhiều năm để tạo niềm tin. 0o84 đi từ năm 2014 đến 2021 mới vào top 10 thế giới.

Ba từ khóa cho thế hệ 2030

Phút cuối, mỗi khách mời gửi một từ khóa.

Tùng Monkey chọn “tài sản số”. Trong kỷ nguyên mới, anh cho rằng cần bảo tồn văn hóa bằng cách lưu giữ thật nhiều dữ liệu văn hóa dưới dạng số, vì có thể một ngày nào đó chính dữ liệu ấy trở thành chất liệu để sáng tạo.

Cảnh Sơn chọn “học, học nữa, học mãi”. Anh nhìn các cuộc cách mạng công nghiệp qua hai yếu tố: một phát minh mới về cách con người giao tiếp, trao đổi thông tin; và một phát minh nâng cao năng suất lao động. AI làm được cả hai: giúp học rất nhanh và tăng năng suất. Mỗi lần công nghệ thay đổi, một số quốc gia trở nên thịnh vượng hơn, trong khi khoảng cách giàu nghèo có thể lớn hơn. Vì vậy, người trẻ cần học liên tục để đứng ở vị trí có thể giúp đất nước thịnh vượng hơn.

Ông Nguyễn Duy Thông chọn cặp từ “unlearn” và “relearn”: gỡ bỏ cái cũ và học lại. Một người học Photoshop mười năm nhưng không chấp nhận AI sẽ bị chậm. Điều quan trọng không phải là giữ nguyên kỹ năng cũ, mà là biết cập nhật khi môi trường thay đổi.

Anh Thông khép phiên bằng cặp từ khóa ấy, điều mà cả học sinh và người lớn đều cần học. Host Hùng Võ chào tạm biệt ba khách mời với một niềm tin: một thế hệ trẻ dám nghĩ lớn hơn, đi xa hơn, để Việt Nam đi xa hơn trên nền tảng kinh nghiệm mà thế hệ đi trước đã xây và chia sẻ lại.

Những đúc kết từ phiên thảo luận

Họ cũng cỡ cỡ mình thôi”: ra thế giới để gỡ mặc cảm; người khác thành công được thì mình cũng có thể làm được.
Giải bài toán đặc thù của Việt Nam trước, rồi nhìn rộng ra; mà “rộng” đôi khi chỉ là Đông Nam Á với 250 triệu xe máy.
Chọn những ngành đang “reset”: xe điện mới 10-15 năm tuổi, nên nhiều lợi thế trăm năm của xe xăng được đưa về gần vạch xuất phát.
Văn hóa bản địa là lợi thế cạnh tranh: hoa Việt, kiến trúc truyền thống, dân ca, câu hò, điệu lý là những thứ thế giới không có.
Dám nộp bài vào sân chơi lớn: lần đầu Việt Nam dự One Minute Mapping đã vào top 10 thế giới.
Điều phân định không chỉ là ai giỏi nhất, mà là grit: kiên định đi cùng đam mê, té ngã rồi đứng dậy làm tiếp.
Ba từ khóa cho 2030: tài sản số · học, học nữa, học mãi · unlearn và relearn.