Có những kiến thức không dẫn thẳng đến một nghề, nhưng tạo ra năng lực có thể chuyển dịch sang nhiều lĩnh vực.
Có những môn học không dùng ngay, nhưng rèn cách tư duy.
Có những công cụ mới không chỉ thay thế tác vụ, mà thay đổi định nghĩa về năng lực.
Có những trải nghiệm đại học không nằm trong giáo trình, nhưng lại trở thành bài tập cho đời sống nghề nghiệp sau này.

Từ 4 chia sẻ tại Future Fest, có thể nhìn thấy rõ một thông điệp: học không chỉ để ra một nghề. Học là để hình thành những năng lực có thể đi cùng người trẻ qua nhiều nghề, nhiều bối cảnh và nhiều lần thay đổi của tương lai.

Một ngành học có thể không dẫn thẳng đến nghề nghiệp, nhưng để lại năng lực chuyển dịch sang lĩnh vực khác.

Câu chuyện của bà Nguyễn Thúy Hạnh cho thấy giá trị của một ngành học không chỉ nằm ở việc nó đưa người học đến đúng một nghề. Có những ngành học để lại năng lực nền, và chính năng lực đó mới là thứ tiếp tục đi cùng người học khi họ chuyển sang một lĩnh vực khác.

Bà bắt đầu từ sư phạm tiếng Nga, một lựa chọn tưởng như rất xa với ngành ngân hàng. Nhưng nền tảng sư phạm lại giúp bà hiểu tâm lý con người, giao tiếp và thuyết trình, những năng lực quan trọng khi làm việc trong một tổ chức toàn cầu. Sau đó, việc học thêm tiếng Anh, Ngoại thương và thạc sĩ tiếp tục mở rộng năng lực của bà sang ngoại ngữ, kinh tế và quản trị.

Điều này gợi ra một câu hỏi quan trọng hơn cho học sinh lớp 12. Thay vì chỉ hỏi “ngành này sau này làm nghề gì?”, người trẻ cần hỏi thêm: “ngành này giúp mình rèn năng lực nào có thể dùng được ở nhiều môi trường khác nhau?”

Có những kiến thức không dùng ngay, nhưng rèn cách ta giải quyết vấn đề

Nếu nhìn toán học chỉ bằng câu hỏi “sau này có dùng công thức này không”, người học sẽ rất dễ bỏ qua giá trị thật của nó. Trong phần chia sẻ của PGS.TS Lê Minh Hà, toán học không được kể như một tập hợp công thức, mà như một cách con người nhìn thấy cấu trúc phía sau thế giới.

Câu chuyện John Snow là một ví dụ. Khi dịch tả lan rộng ở London và nhiều giả thuyết khác nhau cùng tồn tại, ông không chỉ quan sát từng trường hợp riêng lẻ. Ông ghi chép, khoanh vùng các điểm tử vong và từ đó chỉ ra nguồn bệnh từ một trạm bơm nước. Theo PGS.TS Lê Minh Hà, đó là khởi đầu của phân tích không gian/GIS, và cũng là minh chứng cho việc toán học giúp con người nhìn thấy những gì không hiện rõ trong thực tế.

Câu chuyện Radon cũng cho thấy một lớp giá trị khác của tri thức. Một câu hỏi tưởng như trừu tượng về việc tái tạo vật thể ba chiều từ các hình chiếu hai chiều sau này trở thành nền tảng cho máy CT scan.

Từ đó, câu hỏi “học toán để làm gì” cần được đặt lại. Có thể người học không dùng lại đúng một công thức trong công việc sau này. Nhưng họ có thể mang theo cách tư duy mà toán học rèn luyện: khả năng nhìn ra cấu trúc, phát hiện mối liên hệ, xử lý dữ kiện và kiên nhẫn với những vấn đề chưa có ứng dụng tức thì.

AI không chỉ thay thế công việc, mà thay đổi chuẩn năng lực của người trẻ

Trong phần chia sẻ của ông Đỗ Hoài Nam, AI không xuất hiện như một xu hướng công nghệ chung chung. Nó xuất hiện như một thay đổi rất cụ thể trong cách doanh nghiệp vận hành. Trước đây, doanh nghiệp của ông có thể cần 6-8 trợ lý; hiện tại, con số đó giảm xuống còn 2 vì nhiều phần việc có thể được AI hỗ trợ. Một dự án từng mất 1 tới 2 tháng nay có thể được một team 3 người hoàn thành trong 3 ngày, với AI hỗ trợ từ thiết kế, planning đến tài chính.

Điều này cho thấy AI không chỉ thay đổi công cụ làm việc. Nó thay đổi kỳ vọng đối với năng lực của người trẻ. Những phần việc đầu vào, lặp lại, dễ hướng dẫn, dễ kiểm tra là những phần việc có thể bị tự động hóa nhanh nhất. Vì vậy, nếu người trẻ chỉ chuẩn bị để làm “người hỗ trợ tác vụ”, họ sẽ gặp rủi ro lớn hơn.

Điểm đáng chú ý là ông Nam không định nghĩa năng lực bằng việc biết thật nhiều công cụ. Ông nói năng lực trước đây là khả năng hỏi đúng người và đúng câu hỏi. Trong thời AI, AI có thể giúp tổng hợp kiến thức rất nhanh, nhưng câu hỏi đúng vẫn phải đến từ con người. Và đặc biệt, hãy suy nghĩ về những cơ hội mới trong tương lai.

Vì vậy, câu hỏi dành cho học sinh không nên chỉ là: “Ngành nào không bị AI thay thế?”
Câu hỏi đúng hơn là: “Mình cần học thế nào để AI khuếch đại năng lực của mình, thay vì làm lộ ra phần năng lực mình chưa có?”

Đại học là môi trường mô phỏng đời sống nghề nghiệp

Bà Đỗ Thùy Dương đưa ra một cách nhìn rất thực tế về đại học. Bà không phủ nhận việc chọn trường, chọn ngành là quan trọng. Nhưng bà nhấn mạnh rằng nếu chọn sai trường hoặc sai ngành, người trẻ còn có thể chuyển. Điều khó hơn là nếu chọn sai cách học, cách tương tác và cách chịu trách nhiệm, thì dù ở môi trường nào cũng có thể gặp vấn đề.

Vì vậy, đại học không nên chỉ được nhìn như nơi truyền đạt kiến thức chuyên môn. Đại học là một môi trường mô phỏng đời sống thật. Khi người trẻ làm việc nhóm với bạn, đó không chỉ là một bài tập trên lớp; đó là sự chuẩn bị cho các project sau này. Khi người trẻ bất đồng với bạn, đó không chỉ là mâu thuẫn cá nhân; đó là bài tập cho những bất đồng với đồng nghiệp hoặc cấp trên trong tương lai. Khi người trẻ học cách quản lý thời gian, chống trì hoãn, tự học và chịu trách nhiệm với lựa chọn, đó chính là những năng lực sẽ đi theo họ rất lâu sau khi rời trường.

Từ góc nhìn này, câu hỏi “trường này dạy ngành gì?” cần được mở rộng thành: “môi trường này sẽ cho mình những trải nghiệm nào để rèn năng lực thật?”

Vì vậy, thay vì chỉ hỏi “học ngành này ra làm gì?”, người trẻ cần hỏi sâu hơn:

Ngành này rèn cho mình năng lực nào?
Môn học này giúp mình nhìn vấn đề ra sao?
Công cụ mới như AI sẽ khuếch đại hay thay thế mình?
Môi trường đại học này cho mình những trải nghiệm gì để trưởng thành?

Tương lai không chỉ thuộc về người chọn đúng một ngành ngay từ đầu. Tương lai thuộc về người biết biến những gì mình học thành năng lực có thể đi qua nhiều thay đổi.

—---

Trên Future Fest Hub, các bài viết tiếp theo sẽ tiếp tục hệ thống lại những nội dung nổi bật từ các phiên thảo luận, keynote và đối thoại chuyên sâu, không chỉ để nhìn lại điều đã diễn ra, mà để giúp học sinh, sinh viên, phụ huynh và giảng viên tiếp tục khám phá những câu hỏi quan trọng về giáo dục, nghề nghiệp, công nghệ, bản sắc cá nhân và năng lực cạnh tranh toàn cầu trong thời đại AI.

Mỗi bài viết sẽ là một góc nhìn mở rộng từ Future Fest: một gợi ý để người trẻ hiểu mình rõ hơn, nhìn thế giới rộng hơn, và từng bước chuẩn bị cho tương lai bằng những lựa chọn có ý thức hơn.

FUTURE FEST
Mở mang tầm – Mình
Mở hành trình – Đúng