DIỄN GIẢ

NCS Nguyễn Đăng Đạo — - Nghiên cứu sinh Tiến sĩ, Khoa Kiến trúc, Đại học Quốc gia Singapore (NUS) · - Học giả Schwarzman tại Đại học Thanh Hoa
TS. Huỳnh Tấn Lợi — Tiến sĩ – Khoa Môi trường - VLU | Thành viên dự án "iFOM-IoT based Fecal sludge and Onsite sanitation Management" (Bill & Melinda Gates Foundation) và dự án Nano-Bioremediation Dioxins (US NAS & USAID)
NCS Nguyễn Đức Thăng — Nghiên cứu sinh Tiến sĩ, Trường Kỹ thuật Vật liệu thuộc Đại học Purdue (Mỹ)
TS. Trần Thu Trang — - Phụ trách chương trình đào tạo bậc đại học, ngành Quản lý Tài nguyên & Môi trường | - Thành viên chính dự án ENTIRE – công nghệ nước công nghiệp bền vững tại đồng bằng Việt Nam (tài trợ NWO – Hà Lan)
Anh Bùi Như Lộc — - Sinh viên ngành Khoa học Tài nguyên Sinh học, Đại học Quốc lập Shimane (Nhật Bản) · - Học bổng Rotary Yoneyama Memorial Foundation · - Giải Nhì toàn quốc Cuộc thi Dự án Sinh viên Nông nghiệp Nhật Bản

ĐIỀU PHỐI/HOST: Mai Trang

Bền vững không chỉ là câu chuyện môi trường. Đó là cách người học kết nối công nghệ, chính sách, kinh tế, cộng đồng và tư duy hệ thống để giải quyết những vấn đề thật.

Khi nhắc đến phát triển bền vững, nhiều học sinh thường nghĩ ngay đến môi trường, trồng cây, tiết kiệm nước hoặc giảm rác thải nhựa. Những điều đó quan trọng, nhưng phiên thảo luận "Kiến tạo tương lai bền vững: Từ vật liệu đến thành phố xanh" tại Future Fest Day 7 cho thấy bền vững là một câu chuyện rộng hơn nhiều.

Đó là câu chuyện của vật liệu, công nghệ, chính sách, quy hoạch đô thị, cộng đồng, kinh tế tuần hoàn và cả cách giáo dục một thế hệ biết nhìn vấn đề trong mối liên hệ dài hạn. Với học sinh lớp 12, đặc biệt những bạn quan tâm đến công nghệ thông tin, kỹ thuật, môi trường, kiến trúc, luật - kinh doanh quản lý, đây là một chủ đề rất gần với nghề nghiệp tương lai.

Bền vững cần nhiều hơn một giải pháp kỹ thuật

Khi được hỏi yếu tố cốt lõi để kiến tạo một tương lai bền vững là gì, mỗi diễn giả đưa ra một mảnh ghép khác nhau. TS. Huỳnh Tấn Lợi nhấn mạnh công nghệ và kỹ thuật. Trong các vấn đề môi trường, kỹ thuật là nền tảng để đo lường, xử lý, tái chế, tối ưu và tạo ra giải pháp có thể triển khai.

Nhưng TS. Trần Thu Trang bổ sung một điểm rất quan trọng: công nghệ tốt chưa đủ nếu thiếu thể chế và chính sách. Một giải pháp tái sử dụng nước, một mô hình xử lý chất thải hay một công nghệ môi trường có thể rất hiệu quả, nhưng nếu chính sách chưa cho phép hoặc cơ chế quản lý chưa rõ, việc ứng dụng thực tế vẫn gặp khó.

Từ góc nhìn quy hoạch đô thị, NCS Nguyễn Đăng Đạo nhấn mạnh vai trò của cộng đồng. Một thành phố có thể đầu tư hệ thống cảnh báo ngập lụt thông minh, năng lượng tái tạo hay công nghệ xanh, nhưng nếu người dân không hiểu cách vận hành, không thấy lợi ích hoặc không được tham gia từ đầu, giải pháp rất khó bền lâu.

NCS Nguyễn Đức Thăng, từ lĩnh vực vật liệu, chọn "độ bền" như một từ khóa. Bền vững không phải là tạo ra thứ không bao giờ hỏng, mà là hiểu một hệ thống sẽ xuống cấp như thế nào và chuẩn bị cho điều đó ngay từ đầu. Còn sinh viên Bùi Như Lộc nhắc đến tư duy hệ thống trong giáo dục: hiểu mình đang làm gì, vì sao làm và phần việc của mình nằm ở đâu trong bức tranh lớn hơn.

Một lựa chọn nhỏ về vật liệu có thể tạo tác động lớn

Một điểm thú vị của phiên thảo luận là cách các diễn giả kết nối từ "hạt vật liệu" đến thành phố. Một quyết định nhỏ về vật liệu không chỉ ảnh hưởng đến công trình, mà còn ảnh hưởng đến phát thải carbon, nhu cầu làm mát, sức khỏe đô thị, chuỗi cung ứng địa phương và vòng đời sử dụng.

NCS Nguyễn Đăng Đạo đưa ra ví dụ về vật liệu carbon thấp, tre kỹ thuật, gỗ được chứng nhận bền vững hoặc vật liệu tận dụng phụ phẩm nông nghiệp như trấu, xơ dừa. Những lựa chọn này không nhất thiết đắt đỏ hay quá phức tạp, nhưng có thể giảm tác động môi trường và tạo thêm giá trị cho chuỗi sản xuất địa phương.

Đây là bài học đáng chú ý cho người trẻ: phát triển bền vững không phải lúc nào cũng bắt đầu từ một công nghệ xa xôi. Đôi khi nó bắt đầu từ việc đặt câu hỏi về một thứ rất gần: vật liệu này đến từ đâu, dùng được bao lâu, sau khi bỏ đi sẽ đi về đâu, có thể tái sử dụng không, ai bị ảnh hưởng trong quá trình sản xuất và tiêu dùng?

Đó cũng là một dạng tư duy phản biện. Thay vì chỉ nhìn sản phẩm ở bề mặt, người học tập nhìn vòng đời của sản phẩm và hệ quả sau mỗi quyết định.

Khi bền vững trở thành lợi thế kinh tế

Một câu hỏi thực tế được đặt ra: vì sao nhiều doanh nghiệp vẫn xem bền vững là chi phí, thay vì khoản đầu tư? TS. Huỳnh Tấn Lợi cho rằng nếu chỉ nhìn môi trường như hoạt động xử lý cuối đường ống, doanh nghiệp dễ thấy đó là chi phí bắt buộc. Nhưng khi chuyển sang kinh tế tuần hoàn và cộng sinh công nghiệp, thứ từng bị xem là chất thải có thể trở thành nguyên liệu đầu vào cho ngành khác.

Ví dụ, tro trấu từ quá trình sản xuất có thể được dùng cho vật liệu xây dựng, xi măng nhẹ hoặc vật liệu lọc nước. Chất thải công nghiệp, nếu được phân loại, xử lý và kết nối đúng, có thể tạo thành một chuỗi giá trị mới. Khi đó, bền vững không chỉ là trách nhiệm đạo đức, mà còn là lợi thế cạnh tranh.

Điều này liên quan trực tiếp đến khối ngành luật - kinh doanh quản lý. Để một mô hình kinh tế tuần hoàn vận hành, cần có quản trị, chính sách, tiêu chuẩn pháp lý, mô hình kinh doanh và sự chấp nhận của thị trường. Một người làm kinh doanh tương lai không thể chỉ nhìn chi phí trước mắt, mà cần hiểu rủi ro môi trường, chính sách carbon, trách nhiệm xã hội và cơ hội đổi mới sản phẩm.

Kỹ thuật và tư duy hệ thống cần đi cùng nhau

Một câu hỏi rất gần với học sinh là: nên xây nền kỹ thuật trước hay tư duy hệ thống trước? TS. Huỳnh Tấn Lợi cho rằng nền tảng kỹ thuật rất quan trọng. Nếu không hiểu con số, quy trình, công nghệ và cách một hệ thống vận hành, người học khó nhìn ra tác động thật của giải pháp.

Tuy vậy, Bùi Như Lộc cũng nhấn mạnh rằng tư duy hệ thống giúp người học không biến kỹ thuật thành những chi tiết rời rạc. Nếu chỉ có ý tưởng mà thiếu kỹ thuật, giải pháp khó triển khai. Nếu chỉ có kỹ thuật mà thiếu tư duy hệ thống, một giải pháp có thể xử lý vấn đề ở chỗ này nhưng tạo ra vấn đề ở chỗ khác.

Ví dụ, xe điện giúp giảm khí thải giao thông, nhưng nếu điện được sản xuất từ than đá và pin sau sử dụng không có cách xử lý phù hợp, bài toán môi trường chưa chắc đã được giải quyết trọn vẹn. Đây là cách tư duy hệ thống buộc người học nhìn xa hơn giải pháp đầu tiên.

Với các bạn quan tâm đến công nghệ thông tin, tư duy này cũng rất cần. Một ứng dụng thông minh, một hệ thống IoT môi trường hay một mô hình AI theo dõi chất lượng không khí không chỉ là sản phẩm kỹ thuật. Nó còn liên quan đến dữ liệu, quyền riêng tư, người dùng, chi phí vận hành, chính sách và tác động xã hội.

Không chờ công nghệ thần kỳ, hãy học cách dùng đúng thứ đang có

NCS Nguyễn Đức Thăng đưa ra một góc nhìn đáng chú ý: đột phá không nhất thiết đến từ một vật liệu hay công nghệ hoàn toàn mới. Đôi khi đột phá đến từ cách ta nhìn ra tiềm năng của một công nghệ đã có và đưa nó vào đúng bối cảnh.

Câu chuyện màng lọc thẩm thấu ngược là một ví dụ. Công nghệ đã tồn tại từ lâu, nhưng phải mất nhiều năm để nó rẻ hơn, bền hơn và triển khai ở quy mô phù hợp. Với Việt Nam, những vấn đề như xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long có thể cần chính cách tiếp cận này: không chờ một phát minh thần kỳ, mà tìm cách đưa giải pháp phù hợp đến đúng cộng đồng với chi phí hợp lý.

Đây là bài học rất gần với người trẻ: tương lai không chỉ thuộc về người phát minh ra thứ mới nhất, mà còn thuộc về người biết đặt câu hỏi đúng, nhìn vấn đề đúng và ứng dụng công nghệ đúng nơi cần.

Bền vững bắt đầu từ cách đặt câu hỏi

Với một học sinh chuẩn bị vào đại học, tư duy bền vững có thể bắt đầu từ những vật rất nhỏ. Bùi Như Lộc gợi ý hãy nhìn một chiếc cốc nhựa và hỏi: nó đến từ đâu, dùng cho việc gì, dùng được bao lâu, sau đó có tái chế được không, rác sẽ đi đâu?

Từ những câu hỏi nhỏ như vậy, người học dần hình thành thói quen nhìn vấn đề theo chuỗi, theo hệ thống và theo tác động dài hạn. Đây là nền tảng quan trọng cho nhiều ngành nghề tương lai: kỹ thuật môi trường, công nghệ thông tin ứng dụng trong đô thị thông minh, kiến trúc xanh, quản trị doanh nghiệp bền vững, chính sách công, luật môi trường và kinh tế tuần hoàn.

Bền vững vì thế không phải là một chủ đề riêng của ngành môi trường. Đó là một cách học, cách nghĩ và cách ra quyết định. Trong tương lai, người trẻ có lợi thế sẽ là người vừa hiểu công nghệ, vừa có tư duy phản biện, vừa nhìn thấy mối liên hệ giữa giải pháp mình tạo ra và đời sống của cộng đồng.