Trong những ngày đầu tiên của Future Fest, những nhà lãnh đạo giáo dục đã không trả lời câu hỏi ấy bằng một danh sách ngành nghề, cũng không đưa ra một công thức chắc chắn cho thành công. Từ nhiều góc nhìn khác nhau, họ cùng mở ra một nhận thức quan trọng hơn: trong thời đại AI và biến động, điều người trẻ cần không chỉ là chọn đúng một ngành học, mà là xây được một nền tảng đủ vững để tiếp tục học, tiếp tục thích nghi và tiếp tục trưởng thành.

Tuổi 18: khi người trẻ bắt đầu tự trả lời cuộc đời mình

Tuổi 18, trước hết, không phải là tuổi của những quyết định hoàn hảo. Đó là tuổi của những bước đi đầu tiên.

TS. Bùi Trân Phượng gọi tuổi trẻ là giai đoạn có “sức mạnh vô biên” - sức mạnh của thể chất, tinh thần, ước mơ, ý chí và khả năng làm lại. Nhưng bà cũng nhìn rất rõ mặt còn lại của tuổi 18: đây là thời điểm của “sự hoang mang và lo lắng”, bởi người trẻ “mới bước những bước chân đầu tiên vào đời một cách có ý thức”. Các em bắt đầu cảm thấy mình đã lớn, không còn muốn việc gì cũng hỏi cha mẹ, thầy cô, nhưng cũng chính lúc ấy phải tự trả lời những câu hỏi chưa từng thật sự tự trả lời trước đó.

Vì vậy, khi một học sinh hỏi rằng lựa chọn nghề nghiệp ở tuổi 18 mà chưa có định hướng có phải là một sự lựa chọn may rủi hay không, câu trả lời đáng chú ý của TS. Bùi Trân Phượng không nằm ở việc nên chọn ngành nào. Bà kéo câu hỏi ấy về chính người trẻ: “Tuổi 18 thì đừng để người ta định hướng cho mình… nếu có sự định hướng thì đó nên là bản thân mình.” Để bớt may rủi, người trẻ cần tự hỏi: “Tôi đang muốn gì trong cuộc đời? Tôi là ai?” Nhưng “tôi là ai” ở đây không phải một câu hỏi triết học xa xôi, mà rất cụ thể: gia đình mình có điều kiện đến đâu, mình mạnh gì, yếu gì, giỏi gì, dở gì, thích gì và không thích gì.

Đây là một điểm rất quan trọng. Một lựa chọn chỉ thật sự trở thành lựa chọn của người trẻ khi nó bắt đầu từ sự hiểu mình, chứ không chỉ từ áp lực bên ngoài, từ xu hướng thị trường hay từ kỳ vọng của người lớn.

Nói cách khác, trước khi hỏi “ngành nào phù hợp với em?”, người trẻ cần được trao cơ hội để hỏi: em đang hiểu mình đến đâu?

Khi chọn ngành hôm nay không còn là chọn một đường ray cố định

Nhưng hiểu mình thôi vẫn chưa đủ. Bởi thế giới mà các em đang bước vào không còn vận hành theo logic cũ: chọn một ngành, học một nghề, rồi đi theo một con đường ổn định trong nhiều năm.

Ở góc nhìn giáo dục trong thời đại AI, PGS.TS. Trần Thị Mỹ Diệu đặt vấn đề rằng AI đã đi vào từng bài tập, từng giờ học, từng cách tiếp cận tri thức; với người đi làm, AI làm thay đổi cách vận hành, cách cộng tác và cả yêu cầu năng lực nghề nghiệp. Chính trong bối cảnh ấy, giáo dục phải quay lại với những câu hỏi căn bản: bản chất của giáo dục là gì, điều gì cần giữ lại khi công nghệ phát triển quá nhanh, và con người cần chuẩn bị gì để không bị cuốn đi một cách thụ động.

Nhưng điều này không chỉ nằm trong những luận điểm lớn về AI. Nó hiện ra rất rõ trong từng ngành nghề cụ thể.

Với ngành Luật, TS. LS. Nguyễn Thị Thu Hà chỉ ra rằng AI có thể giúp người học tra cứu văn bản pháp luật trong vài giây. Tuy nhiên, thách thức thật sự không nằm ở việc tìm thấy thông tin, mà ở khả năng đưa ra lựa chọn và xử lý tình huống pháp lý trong thực tiễn. Bà nhấn mạnh rằng “AI không thay thế được con người cái kỹ năng ra quyết định”; kỹ năng ấy là điều giúp người học biến kiến thức nền tảng thành quyết định trong một tình huống pháp lý cụ thể.

Điều này mở ra một cách nhìn khác về nghề nghiệp. AI có thể làm thay đổi cách một ngành vận hành, nhưng không vì thế mà mọi ngành đều biến mất. Với ngành Luật, TS. LS. Nguyễn Thị Thu Hà khẳng định pháp luật vẫn tồn tại để điều chỉnh các quan hệ xã hội, và nghề Luật sẽ tiếp tục phát triển; điều thay đổi là người học Luật phải có kiến thức, phẩm chất, kỹ năng và thái độ để đáp ứng chuẩn mực nghề nghiệp cao hơn.

Ở một lĩnh vực khác, TS. Ngô Minh Hải cho thấy sự thay đổi không chỉ đến từ công nghệ, mà đến từ cách xã hội tạo ra giá trị. Trong kinh doanh, lợi thế không còn chỉ nằm ở bí quyết hay nguồn lực cũ. Ông phân tích sự dịch chuyển từ mô hình pipeline sang platform, từ thương mại điện tử truyền thống đến shoppertainment, affiliate marketing, blockchain và on-chain. Câu chuyện cạnh tranh không còn đơn giản là ai có nhiều bến bãi, nhiều xe, nhiều nguồn lực hơn, mà là ai hiểu và tạo ra được mô hình kinh doanh phù hợp hơn.

Từ Luật đến kinh doanh, có thể thấy câu hỏi “ngành nào an toàn?” ngày càng khó có một đáp án tuyệt đối. Một ngành có thể vẫn tồn tại, nhưng cách làm nghề sẽ thay đổi. Một lĩnh vực có thể vẫn tăng trưởng, nhưng năng lực cần có để bước vào lĩnh vực ấy sẽ không đứng yên.

Vì vậy, câu hỏi “em nên học ngành gì?” không sai. Nhưng nó chưa đủ. Câu hỏi sâu hơn phải là: môi trường nào sẽ giúp em hình thành năng lực để tiếp tục học, tiếp tục thích nghi và tiếp tục tự định hướng khi nghề nghiệp ngoài kia thay đổi?

Khi vấn đề không chỉ là học gì, mà là học như thế nào

Nếu nghề nghiệp đang thay đổi nhanh, giáo dục cũng không thể chỉ dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức. Kiến thức có thể cũ đi. Kỹ năng hôm nay được xem là cần thiết có thể trở nên lạc hậu trong một tương lai gần. Điều bền hơn nằm ở cách người học được rèn luyện để tư duy, trải nghiệm, va chạm, sai, làm lại và trưởng thành.

TS. Lương Thị Phương Nhi đặt ra chính xác chuyển dịch này khi kể về một sinh viên năm cuối: trong trường học rất chăm chỉ, kết quả tốt, nhưng khi đi thực tập lại bối rối, không biết bắt đầu từ đâu, vì những gì gặp trong thực tế dường như là “một thế giới khác”. Từ câu chuyện ấy, bà đặt vấn đề rằng câu hỏi của giáo dục hôm nay không chỉ là học kiến thức gì, mà là “học như thế nào”.

Đây là một chuyển dịch rất quan trọng. Nếu đại học chỉ là nơi trao tri thức, người học có thể giỏi trong lớp nhưng lúng túng khi gặp vấn đề thật. Nhưng nếu đại học là môi trường trải nghiệm, người học sẽ được đặt vào những tình huống thực tế, được thử, được sai, được phản hồi và được làm lại.

Theo TS. Lương Thị Phương Nhi, giáo dục đại học không thể tiếp tục được hiểu là đào tạo cho một nghề cố định, bởi bốn năm sau, nghề đó có thể đã không còn phù hợp với xã hội. Vì vậy, giáo dục cần chuyển từ truyền tải tri thức sang phát triển năng lực cho người học.

Ở đây, mô hình học tập theo tinh thần sandbox trở thành một gợi ý đáng chú ý. Người học không chỉ “chuẩn bị cho thực tế”, mà cần được “nhúng” trong môi trường thực tế từ sớm. Trong mô hình ấy, doanh nghiệp không chỉ được tham vấn, mà tham gia đồng triển khai, đồng phát triển chương trình, cùng giảng dạy, cùng đánh giá và đưa ra phản hồi. Sinh viên được học thông qua dự án thật, được làm, được chạm vào công việc thực tế, được phép sai, rồi từ đó làm lại, học tiếp, phát triển và trưởng thành.

Đây là một điểm rất quan trọng với học sinh và phụ huynh. Một môi trường giáo dục tốt không phải là nơi cam kết người trẻ sẽ không bao giờ sai. Ngược lại, đó là nơi đủ thực tế để các em gặp vấn đề thật, đủ an toàn để các em được sai, và đủ sâu để mỗi lần sai trở thành một lần hiểu mình, hiểu nghề, hiểu thế giới rõ hơn.

Khi thông tin nhiều hơn không có nghĩa là hiểu biết sâu hơn

Trong một thế giới mà AI có thể tạo ra câu trả lời, bài viết, bản tóm tắt hay kế hoạch rất nhanh, người học rất dễ nhầm giữa việc có kết quả và việc thật sự hiểu.

Đây là điểm PGS.TS. Trần Thị Mỹ Diệu nhấn mạnh khi nói về “vững gốc” trong giáo dục. Theo bà, giáo dục trong kỷ nguyên AI không thể chỉ là truyền đạt tri thức, mà cần bồi đắp nền tảng con người: giá trị cốt lõi, năng lực tư duy và bản lĩnh học hỏi. AI có thể giúp con người làm việc nhanh hơn, nhưng không thể thay con người quyết định điều gì là đúng, điều gì đáng làm.

Điều đáng nói là trong thời đại thông tin quá dồi dào, người học càng cần hiểu rằng “có thông tin không có nghĩa là có tri thức”, “có câu trả lời rồi không có nghĩa là mình đã hiểu một cách sâu sắc”, và “có một nội dung rất trôi chảy không có nghĩa là mình có tư duy độc lập”. Vì vậy, năng lực cần được rèn không chỉ là tiếp nhận thông tin, mà là đặt câu hỏi đúng, phản biện, kiểm chứng, đọc kỹ, hiểu sâu và tự đưa ra quyết định gắn với cuộc đời mình.

Đặt trong mạch chung của Future Fest, góc nhìn này không đứng riêng như một triết lý giáo dục trừu tượng. Nó nối trực tiếp với những điều các diễn giả khác đã chia sẻ: người học Luật cần ra quyết định chứ không chỉ tra cứu; người học kinh doanh cần hiểu mô hình chứ không chỉ biết công thức; sinh viên cần va chạm thực tế chứ không chỉ học tốt trong lớp; và người trẻ cần tự định hướng chứ không chỉ chờ người lớn chọn thay.

Nói cách khác, “vững gốc” không phải là một khẩu hiệu đẹp. Đó là điều giúp người trẻ không bị cuốn đi bởi những câu trả lời có sẵn.

Không chỉ hiểu ngành, mà còn phải mở rộng cách hiểu về chính mình

Một lựa chọn ở tuổi 18 thường bị đặt trong khung rất hẹp: em thuộc khối nào, giỏi môn gì, nên học ngành gì, ra trường làm nghề gì. Nhưng nếu chỉ nhìn người trẻ qua một vài điểm mạnh hiện tại, ta có thể vô tình đóng khung các em quá sớm.

TS. Nguyễn Nam, khi nói về giáo dục khai phóng, đã đưa ra một góc nhìn rất đáng suy nghĩ: giáo dục khai phóng không phải là học lan man hay không có trọng điểm. Ngược lại, đó là cách giúp người học thoát khỏi định kiến về bản thân. Có những bạn nghĩ mình chỉ giỏi toán, chỉ có thể học toán; có bạn nghĩ mình chỉ thích văn, con đường duy nhất là học văn. Nhưng trong một môi trường đủ mở, những “tình yêu ban đầu” ấy có thể thay đổi, trưởng thành hơn, chín chắn hơn, dựa trên việc người học hiểu mình là ai và mình muốn gì.

Đây là một góc rất quan trọng cho học sinh lớp 12. Hiểu mình không có nghĩa là đóng khung mình. Hiểu mình là một quá trình khám phá liên tục, trong đó người học có cơ hội tiếp xúc với nhiều lĩnh vực, đánh thức những tiềm năng còn ngủ yên và nhận ra phiên bản sâu hơn của chính mình.

Cũng từ tinh thần ấy, TS. Nguyễn Nam đề xuất một cách hỏi khác cho người trẻ đang chuẩn bị chọn đại học: đừng chỉ hỏi ngành nào an toàn nhất, mà hãy hỏi môi trường nào giúp mình trưởng thành tốt nhất, toàn diện nhất; sâu hơn nữa, mình sẽ là ai để có thể góp phần tích cực vào đời sống xã hội, đời sống tri thức của quốc gia và thế giới.

Câu hỏi này đưa việc chọn ngành ra khỏi nỗi lo ngắn hạn về “an toàn” hay “hot trend”. Một lựa chọn đúng không chỉ là lựa chọn giúp người trẻ có việc làm. Đó còn là lựa chọn giúp các em lớn lên thành một con người có năng lực, có bản sắc, có trách nhiệm và có khả năng đóng góp.

Future Fest: từ định hướng ngành học đến trao cho các em học sinh sự tự tin trên con đường trưởng thành

Nhìn lại những đối thoại giáo dục tại Future Fest từ những nhà lãnh đạo giáo dục, chúng ta có thể nhận thấy một mạch suy nghĩ: nỗi hoang mang rất thật của tuổi 18 trước sự thay đổi của ngành nghề trong thời đại AI; từ giới hạn của việc học kiến thức đơn thuần, đến nhu cầu về một nền giáo dục giúp người trẻ hiểu mình, có tư duy độc lập, có năng lực học tập suốt đời và có khả năng kiến tạo giá trị.

Và còn nhiều góc nhìn thực tế khác, được thảo luận trong các phiên chia sẻ của Future Fest.

Vì vậy, giá trị của Future Fest không chỉ nằm ở việc mang đến cho học sinh thêm thông tin về ngành học hay nghề nghiệp. Giá trị sâu hơn là sự kiện giúp người trẻ nhìn việc chọn ngành như một phần của hành trình trưởng thành.

Với Future Fest, câu hỏi dành cho người trẻ có lẽ không còn chỉ là: “Em nên học ngành gì?”

Mà là:

“Em hiểu mình đến đâu?”
“Em cần một môi trường như thế nào để lớn lên?”
“Em có đủ bản lĩnh để học tiếp, thay đổi và làm lại không?”
“Em muốn dùng năng lực của mình để tạo ra giá trị gì cho thế giới?”

Tương lai sẽ không chờ đến khi người trẻ hoàn toàn sẵn sàng. Như TS. Nguyễn Nam nhấn mạnh, tương lai không đến một cách ngẫu nhiên; tương lai là điều chúng ta đang xây dựng từng ngày, bắt đầu từ hôm nay.

—-----

Trên Future Fest Hub, các bài viết tiếp theo sẽ tiếp tục hệ thống lại những nội dung nổi bật từ các phiên thảo luận, keynote và đối thoại chuyên sâu, không chỉ để nhìn lại điều đã diễn ra, mà để giúp học sinh, sinh viên, phụ huynh và giảng viên tiếp tục khám phá những câu hỏi quan trọng về giáo dục, nghề nghiệp, công nghệ, bản sắc cá nhân và năng lực cạnh tranh toàn cầu trong thời đại AI.

Mỗi bài viết sẽ là một góc nhìn mở rộng từ Future Fest: một gợi ý để người trẻ hiểu mình rõ hơn, nhìn thế giới rộng hơn, và từng bước chuẩn bị cho tương lai bằng những lựa chọn có ý thức hơn.