DIỄN GIẢ

Bà/T.S Nguyễn Thị Phương Thu — - Giảng viên ngành Hóa học tại Đại học Sorbonne (Pháp) · - Tiến sĩ ngành Hóa học Polymer tại Đại học Paris-Saclay
Chị Nguyễn Mai Khánh Chi — - Sinh viên ngành Quốc tế học và Khu vực học (chuyên ngành Châu Âu) tại Đại học Hồng Kông · - Học bổng 100% học phí, Đại học Hồng Kông · - Học bổng toàn phần, Đại học Trung Văn Hồng Kông. · - Giải Nhì Olympic Đại học Quốc gia môn Ngữ văn
Chị/HVCH Trịnh Hải Ninh — Học viên cao học Quản trị và Hành chính Kinh doanh, Université de Perpignan Via Domitia (Pháp) · Học bổng Erasmus+ của Liên minh châu Âu · Tốt nghiệp song bằng Việt Nam – Pháp ngành Quản lý Du lịch

ĐIỀU PHỐI/HOST: Nhà báo Khổng Loan

Khi thông tin luôn sẵn có, lợi thế của người học không còn nằm ở việc nhớ nhiều hơn, mà ở khả năng hỏi đúng, chọn lọc, thực hành và tự làm mới cách học của mình.

Khi chỉ cần vài giây để tìm một khái niệm, xem một bản tóm tắt hoặc hỏi AI giải thích một vấn đề, việc học có còn quan trọng như trước? Phiên thảo luận "Học cách học suốt đời: Siêu năng lực không bao giờ lỗi thời" tại Future Fest Day 7 bắt đầu từ chính câu hỏi đó.

Điểm chung trong chia sẻ của các diễn giả không phải là một phương pháp học thần tốc. Điều được nhấn mạnh nhiều hơn là cách người học làm chủ quá trình học của mình: biết vì sao mình học, biết đặt câu hỏi, biết thực hành, biết kiểm chứng thông tin và biết duy trì sự tò mò đủ lâu để đi đường dài.

Với học sinh lớp 12 đang chuẩn bị bước vào đại học, đây là một trong những năng lực quan trọng nhất. Vì dù chọn công nghệ thông tin, luật, kinh doanh quản lý, truyền thông, ngôn ngữ hay bất kỳ ngành nào khác, các bạn đều sẽ bước vào một thế giới mà kiến thức thay đổi nhanh hơn giáo trình. Người học tốt không còn là người chỉ học một lần rồi dùng mãi, mà là người biết học lại khi cần.

Đừng chỉ học thuộc, hãy bắt đầu bằng câu hỏi "tại sao"

Nguyễn Mai Khánh Chi chia sẻ một thói quen rất đơn giản nhưng quan trọng: khi học bất cứ điều gì, hãy tự hỏi "tại sao". Việc đặt câu hỏi giúp người học không chỉ tiếp nhận kiến thức như một dữ kiện có sẵn, mà bắt đầu hiểu sâu hơn, hoài nghi hơn và kết nối kiến thức với các lĩnh vực khác.

Đây chính là nền tảng của tư duy phản biện. Một bạn học sinh có thể học rất tốt nếu nhớ đúng công thức, định nghĩa hoặc đáp án. Nhưng khi lên đại học, đặc biệt trong các ngành như công nghệ thông tin, kinh doanh quản lý hay luật, việc chỉ nhớ thông tin là chưa đủ. Người học cần hiểu vì sao một giải pháp được chọn, dữ liệu nào đáng tin, một lập luận có lỗ hổng ở đâu, hay một quyết định sẽ dẫn đến hệ quả gì.

Tư duy phản biện không bắt đầu từ việc phản đối mọi thứ. Nó bắt đầu từ việc không vội chấp nhận mọi thứ. Khi đọc một nội dung do AI gợi ý, nghe một bài giảng, xem một xu hướng nghề nghiệp hay cân nhắc một ngành học, người trẻ cần tập hỏi: điều này dựa trên cơ sở nào, có phù hợp với bối cảnh của mình không, còn góc nhìn nào khác chưa được nhắc đến?

Học đi đôi với thực hành

Trịnh Hải Ninh, từ trải nghiệm học quản trị du lịch tại Việt Nam và Pháp, cho rằng mình ghi nhớ tốt nhất khi được áp dụng kiến thức vào thực tế. Một khái niệm về hành vi khách hàng trên lớp sẽ trở nên rõ hơn khi người học quan sát một vị khách hài lòng hay không hài lòng trong một tình huống thật.

Đó cũng là cách học mà học sinh chuẩn bị vào đại học nên làm quen từ sớm. Học không chỉ để vượt qua kỳ thi, mà để trả lời câu hỏi: kiến thức này xuất hiện ở đâu trong cuộc sống? Nó giúp mình hiểu vấn đề nào? Nếu áp dụng vào một tình huống cụ thể, mình sẽ làm gì?

Với các ngành công nghệ, thực hành có thể là làm dự án nhỏ, thử viết một đoạn code, phân tích một bộ dữ liệu, thiết kế một sản phẩm số. Với luật - kinh doanh quản lý, thực hành có thể là phân tích một tình huống doanh nghiệp, quan sát cách một thương hiệu giao tiếp với khách hàng, hoặc thử xây dựng một kế hoạch kinh doanh nhỏ. Việc học trở nên có ý nghĩa hơn khi người học nhìn thấy nó trong đời sống thật.

AI là công cụ học tập, không phải người học thay mình

TS. Nguyễn Thị Phương Thu nhấn mạnh rằng AI là một người đồng hành hữu ích, nhưng không thay thế vai trò của giảng viên hay tư duy của người học. AI có thể giúp truy xuất thông tin nhanh, gợi ý ý tưởng, giải thích một khái niệm khó hoặc hỗ trợ kiểm tra lại nội dung. Nhưng thông tin AI đưa ra không phải lúc nào cũng chính xác, và người học vẫn cần biết kiểm chứng.

Điều này rất quan trọng với kỹ năng AI. Dùng AI tốt không phải là nhờ AI làm hết bài, viết hết ý, thay mình suy nghĩ. Dùng AI tốt là biết đặt câu hỏi rõ, biết yêu cầu AI giải thích, biết so sánh kết quả, biết hỏi lại giảng viên khi chưa chắc, và quan trọng nhất là biến thông tin nhận được thành hiểu biết của chính mình.

Khánh Chi cũng chia sẻ rằng AI có thể cung cấp thông tin, nhưng việc quan sát cách giảng viên tư duy, liên hệ vấn đề và đặt câu hỏi bậc cao vẫn là điều rất đáng giá ở giảng đường. Vì vậy, trong thời đại AI, lên lớp không chỉ để nghe lại kiến thức đã có trên slide. Lên lớp là để nhìn thấy một con người có kinh nghiệm suy nghĩ như thế nào, đặt câu hỏi ra sao, và giải quyết một vấn đề từ nền tảng nào.

Đại học là nơi rèn cách nghĩ, không chỉ là nơi nhận kiến thức

Hải Ninh nhìn nhận trường đại học không còn là nơi giảng viên truyền đạt kiến thức một chiều. Đó là môi trường để người học phát triển năng lực bản thân: tư duy phản biện, làm việc nhóm, giao tiếp và giải quyết tình huống thực tế.

Với học sinh lớp 12, đây là một thay đổi cần chuẩn bị tâm thế. Nếu ở phổ thông, nhiều bạn quen với việc học để có câu trả lời đúng, thì ở đại học, câu hỏi thường mở hơn. Một bài toán có thể có nhiều cách tiếp cận. Một vấn đề kinh doanh có thể có nhiều phương án. Một tình huống pháp lý có thể cần xem xét bối cảnh, bằng chứng, quy định và tác động xã hội. Một dự án công nghệ có thể không chỉ hỏi "làm được không", mà còn hỏi "có nên làm không" và "ai chịu trách nhiệm nếu sai".

Vì vậy, học cách học cũng là học cách sống với sự chưa chắc chắn. Người học không còn chỉ chờ đáp án, mà phải biết tìm nguồn, hỏi người phù hợp, thử nghiệm, phản tư và điều chỉnh.

Động lực học lâu dài đến từ sự tò mò và mục tiêu nhỏ

Một câu hỏi thực tế được đặt ra trong phiên thảo luận: nếu không còn động lực kiểu ba mẹ muốn mình học, phải điểm cao để ra trường, thì làm sao giữ được năng lượng tự học?

Khánh Chi gợi ý một cách nhìn khá gần với học sinh: hãy xem kiến thức và kỹ năng như một khoản vốn đầu tư vào chính mình. Có thể hôm nay chưa dùng ngay, nhưng đến lúc cần mà chưa có thì đã muộn. Khi học một điều mới, cách mình tư duy, nói chuyện, giao tiếp và nhìn cuộc sống cũng thay đổi.

TS. Nguyễn Thị Phương Thu nhắc đến sự tò mò như ngọn lửa âm thầm giúp duy trì việc học lâu dài. Nhưng tò mò cũng cần được tổ chức bằng những mục tiêu nhỏ. Thay vì đặt mục tiêu quá lớn rồi nhanh nản, người học có thể tự hỏi: tuần này mình học được gì, tháng này mình tiến bộ ở đâu, điều gì cần ghi chú lại để quay lại sau?

Đây là cách xây dựng kỷ luật tự học thực tế hơn. Không phải lúc nào cũng học nhiều giờ mới là tốt. Điều quan trọng là học đều, học có mục tiêu, biết tự nhìn lại và không biến việc học thành một cuộc đua khiến mình kiệt sức.

Học cách học là hành trang trước khi chọn ngành

Với học sinh lớp 12, áp lực chọn ngành thường khiến các bạn tập trung rất nhiều vào câu hỏi: ngành nào có tương lai? Câu hỏi đó quan trọng, nhưng chưa đủ. Một câu hỏi khác cũng quan trọng không kém là: mình có đang rèn được cách học phù hợp với tương lai không?

Vì dù học công nghệ thông tin, luật, kinh doanh quản lý, ngôn ngữ hay khoa học xã hội, các bạn đều cần kỹ năng AI, tư duy phản biện, khả năng tự học, năng lực thực hành và thói quen phản tư. Đây là những năng lực không gắn với một môn duy nhất, nhưng quyết định rất lớn đến việc người học có thể thích nghi sau khi bước vào đại học và thị trường lao động hay không.

Trong một thời đại mà thông tin ngày càng dễ tiếp cận, người học không nổi bật vì biết nhiều hơn AI. Người học nổi bật vì biết hỏi tốt hơn, hiểu sâu hơn, chọn lọc kỹ hơn và biết biến kiến thức thành năng lực của chính mình.