Trong giáo dục, “sai” thường được nhìn như một điều cần tránh.

Sai là mất điểm.
Sai là làm lại.
Sai là không đạt yêu cầu.
Sai là dấu hiệu của việc chưa đủ giỏi.

Nhưng khi người trẻ bước vào một thế giới đang thay đổi nhanh bởi AI, công nghệ, thị trường lao động và những mô hình nghề nghiệp mới, có lẽ rủi ro lớn hơn không phải là việc các em sai. Rủi ro lớn hơn là các em chưa từng được sai trong một môi trường đủ an toàn để học cách làm lại.

Đó cũng là tinh thần cốt lõi của sandbox education - một cách học không đặt người trẻ đứng ngoài thực tế để “chuẩn bị”, mà đưa các em vào những tình huống thật, bài toán thật, phản hồi thật, để được thử, được sai, được làm lại và từng bước hình thành năng lực thật.

Khi học tốt trong lớp chưa chắc đã đủ để bước vào thế giới thật

TS. Lương Thị Phương Nhi mở ra câu chuyện bằng một trăn trở rất thực tế: có sinh viên học chăm chỉ, kết quả tốt, nhưng khi đi thực tập lại cảm thấy bối rối, không biết bắt đầu từ đâu. Bạn sinh viên ấy nhận ra rằng những gì mình được học trong nhà trường, khi bước ra nơi thực tập, lại giống như “một cái thế giới khác”.

Từ câu chuyện đó, vấn đề của giáo dục không còn chỉ là sinh viên có học đủ kiến thức hay không. Câu hỏi sâu hơn là: người học đã có đủ trải nghiệm để chuyển hóa kiến thức thành năng lực hay chưa?

Chính vì vậy, TS. Lương Thị Phương Nhi đặt lại trọng tâm của giáo dục: “vấn đề đặt ra ở đây không phải là chúng ta học gì… mà chúng ta sẽ phải học như thế nào.” Trong một thế giới biến động, người học không chỉ cần kiến thức chuyên môn, mà cần năng lực thích nghi, giao tiếp, làm việc trong môi trường đa văn hóa, cộng tác với đội nhóm và tạo ra giá trị trong bối cảnh thật.

Đây là điểm bắt đầu của tư duy sandbox. Nếu lớp học chỉ mô phỏng thực tế bằng lý thuyết, người học có thể làm tốt trong khuôn khổ bài tập nhưng lúng túng khi gặp bài toán mở. Ngược lại, nếu người học được tiếp xúc với tình huống thật từ sớm, các em sẽ hiểu rằng kiến thức không phải là thứ để ghi nhớ, mà là thứ cần được sử dụng, kiểm chứng và điều chỉnh trong thực tế.

Học không phải để chuẩn bị cho thực tế, mà học trong chính thực tế

TS. Lương Thị Phương Nhi định nghĩa lại vai trò của giáo dục đại học. Đại học không nên chỉ đào tạo người học cho một nghề cố định, bởi bốn năm sau, nghề đó có thể đã thay đổi hoặc không còn phù hợp với xã hội. Vì vậy, giáo dục cần chuyển từ việc truyền tải tri thức sang phát triển năng lực cho người học.

Từ đó, cô đưa ra một luận điểm rất đáng chú ý: “học không phải là để chuẩn bị cho thực tế”, mà người học cần được “nhúng” trong chính môi trường thực tế, để trải nghiệm thực tế trước khi bước ra thực tế.

Tinh thần sandbox được TS. Lương Thị Phương Nhi diễn giải rất cụ thể: người học sẽ “học tập thông qua các dự án thật”, các dự án ấy “gắn với cả thực tiễn”, và sinh viên có cơ hội “được phép làm, được phép chạm vào từng cái công việc thực tế, được phép sai”, rồi từ đó “làm lại”, “học”, “phát triển” và “trưởng thành”.

Ví dụ mà TS. Lương Thị Phương Nhi đưa ra về ngành thiết kế cho thấy rõ điều đó. Nếu chỉ học lý thuyết thiết kế trong lớp, sinh viên chưa chắc đã đáp ứng được nhu cầu xã hội. Nhưng khi được giao một dự án thật như xây dựng thiết kế thương hiệu cho một startup, người học phải tìm hiểu nhu cầu khách hàng, lên ý tưởng, nhận feedback, rồi thiết kế lại để hoàn thiện sản phẩm.

Quá trình ấy có thể không thành công. Dự án có thể fail. Ý tưởng có thể sai. Khách hàng có thể không chọn phương án của sinh viên. Nhưng theo TS. Lương Thị Phương Nhi, chính việc học thông qua những điều “không thành công” giúp người học trưởng thành hơn, rút được bài học, kinh nghiệm để khi ra ngoài đời thực không lặp lại những điểm đã gặp trong quá trình thử nghiệm. Đó là một môi trường “rất là an toàn”, nơi người học được là chính mình, được thử, được sai, được nuôi dưỡng trong một không gian “không có sự phán xét đúng sai” mà hướng đến trưởng thành và phát triển.

Điều đáng giá ở đây là sandbox không làm cho việc học dễ hơn. Ngược lại, nó làm cho việc học thật hơn. Người học phải đối diện với yêu cầu thật, phản hồi thật, giới hạn thật. Nhưng chính vì được đặt trong một môi trường có hướng dẫn, sai lầm không trở thành một cú ngã cuối cùng, mà trở thành một vòng học tập.

Tuổi trẻ cần một nơi đủ an toàn để dám bước

Tinh thần “được thử, được sai, được làm lại” không chỉ là một phương pháp giáo dục. Nó còn rất phù hợp với tâm lý của người trẻ ở tuổi 18 — độ tuổi của những lần đầu.

TS. Bùi Trân Phượng nói rằng tuổi trẻ vừa có sức mạnh lớn, vừa là thời điểm của hoang mang, bởi đây là lúc người trẻ “mới bước những bước chân đầu tiên vào đời một cách có ý thức”. Các em bắt đầu cảm thấy mình đã lớn, không còn muốn việc gì cũng hỏi người lớn, nhưng đồng thời cũng phải tự đưa ra những quyết định đầu tiên.

Với tuổi trẻ, “lần đầu” vừa đáng sợ, vừa hấp dẫn. Khi một học sinh hỏi làm sao xác định mục tiêu đúng đắn ở tuổi 18, TS. Bùi Trân Phượng nhắc lại câu: “Hành trình vạn dặm bắt đầu từ một bước đi.” Nếu chưa biết rõ mục tiêu lớn, người trẻ có thể chọn những mục tiêu gần, nhẹ nhàng hơn, bắt đầu từ những môn học khiến mình tò mò, rồi dần hiểu mình qua từng bước.

Đặt cạnh tinh thần sandbox, đây là một điểm rất đẹp: người trẻ không cần phải có ngay một lựa chọn hoàn hảo trước khi bắt đầu. Điều các em cần là một môi trường giúp mỗi bước thử trở thành một bước hiểu mình rõ hơn.

TS. Bùi Trân Phượng cũng nói về “sức bật” của tuổi trẻ: nếu lỡ thất bại, lầm lỗi, các em vẫn có sức để đứng dậy, làm lại sau khi làm sai. Đó là một trong những “tay vịn” mà tuổi trẻ đã có sẵn.

Giáo dục, nếu được thiết kế đúng, có thể trở thành một tay vịn khác: không đi thay người trẻ, không chọn thay người trẻ, nhưng tạo điều kiện để các em dám bước, dám thử, dám điều chỉnh và dám trưởng thành.

Trong thời đại AI, sản phẩm đẹp không đủ — phải chứng minh năng lực thật

Sandbox education càng trở nên quan trọng hơn trong thời đại AI, khi việc tạo ra một sản phẩm có vẻ hoàn chỉnh ngày càng dễ.

PGS.TS. Trần Thị Mỹ Diệu đặt ra một cảnh báo rất rõ: AI có thể giúp tạo ra bài viết, bản tóm tắt, kế hoạch hành động, thậm chí một nội dung rất trôi chảy. Nhưng “có thông tin không có nghĩa là có tri thức”, “có câu trả lời rồi không có nghĩa là mình đã hiểu một cách sâu sắc”, và “có một nội dung rất là trôi chảy không có nghĩa là mình có tư duy độc lập”.

Vì vậy, giáo dục cần trung thực với những câu hỏi khó hơn: người học có thực sự hiểu không, có thực sự làm được không, có thực sự trưởng thành không; các em có tự làm được không, có thật sự lớn lên không, có thật sự suy nghĩ bằng chính trí tuệ của mình không.

Đây chính là nơi sandbox education có giá trị. Một sản phẩm cuối cùng có thể đẹp nhờ công cụ, nhưng quá trình làm việc trong dự án thật sự sẽ cho thấy người học có hiểu vấn đề không, có biết đặt câu hỏi không, có biết nhận phản hồi không, có biết làm lại không, có biết phối hợp với người khác không, và có biết chịu trách nhiệm với quyết định của mình không.

Trong thời đại AI, năng lực thật không chỉ nằm ở output. Nó nằm ở quá trình người học tư duy, thử nghiệm, điều chỉnh và trưởng thành.

Thế giới nghề nghiệp cần người biết va chạm với bài toán thật

Sandbox education cũng là câu trả lời cho một yêu cầu rất rõ từ thị trường: người trẻ không thể chỉ học lý thuyết về nghề, mà phải hiểu nghề vận hành trong đời sống thật.

TS. Ngô Minh Hải nhấn mạnh rằng tương lai đòi hỏi người trẻ chuẩn bị tư duy công nghệ lõi, kỹ năng hybrid, kiến thức liên ngành, khả năng sử dụng AI trong công việc hằng ngày — và cuối cùng là “thực chiến”. Lời khuyên của ông rất trực diện: “Các bạn ra ngoài ha, bạn gặp doanh nghiệp và các bạn mới biết là người ta cần gì ở các bạn.”

Điều này nối rất chặt với tinh thần sandbox. Người trẻ chỉ biết doanh nghiệp cần gì khi được tiếp xúc với doanh nghiệp. Chỉ biết khách hàng phản ứng thế nào khi đưa một ý tưởng ra khỏi lớp học. Chỉ hiểu một mô hình kinh doanh vận hành ra sao khi phải giải quyết một bài toán có ràng buộc thật. Chỉ biết năng lực của mình đang thiếu gì khi nhận phản hồi thật.

Với những ngành như Luật, yêu cầu này càng rõ. TS. LS. Nguyễn Thị Thu Hà cho thấy AI có thể giúp tra cứu văn bản pháp luật rất nhanh, nhưng “không thay thế được con người trong việc ra quyết định”. Người học cần biết biến kiến thức nền tảng thành quyết định trong một tình huống pháp lý cụ thể.

Như vậy, dù là thiết kế, kinh doanh, công nghệ hay pháp lý, điểm chung vẫn là: năng lực nghề nghiệp không hình thành đầy đủ nếu người học chỉ đứng ngoài thực tế. Các em cần được va chạm với vấn đề thật để rèn khả năng phán đoán, điều chỉnh và chịu trách nhiệm.

Sandbox không chỉ dạy nghề, mà dạy cách trưởng thành

Điểm sâu nhất của sandbox education không nằm ở việc sinh viên có thêm kinh nghiệm thực tế. Giá trị sâu hơn là người học được tập trưởng thành.

Trưởng thành khi nhận ra ý tưởng đầu tiên của mình chưa chắc đúng.
Trưởng thành khi hiểu rằng khách hàng, doanh nghiệp, xã hội không vận hành theo đúng giả định trong đầu mình.
Trưởng thành khi biết lắng nghe feedback mà không phòng thủ.
Trưởng thành khi làm lại một sản phẩm không phải vì bị ép, mà vì hiểu rằng nó cần tốt hơn.
Trưởng thành khi một lần sai không khiến mình dừng lại, mà khiến mình học sâu hơn.

PGS.TS. Trần Thị Mỹ Diệu từng nhấn mạnh rằng giáo dục không chỉ là sản phẩm hoàn chỉnh, mà là một quá trình giúp người học trưởng thành; năng lực được hình thành dần trong trải nghiệm, va chạm và sống với nó. “Không ai có thể học thay mình, không ai có thể sống thay mình, cũng không ai có thể trưởng thành thay mình.”

Đây là tinh thần rất gần với sandbox: người học chỉ thật sự lớn lên khi tự mình đi qua quá trình. Người thầy, nhà trường, doanh nghiệp, chương trình học có thể tạo môi trường, đặt bài toán, đưa phản hồi, đồng hành. Nhưng sự trưởng thành vẫn phải đến từ việc người học tự thử, tự sai, tự hiểu và tự làm lại.

Future Fest và câu hỏi mới cho giáo dục: người trẻ có được phép sai để trưởng thành

Từ những chia sẻ tại Future Fest, có thể thấy sandbox education không chỉ là một thuật ngữ giáo dục mới. Nó là một cách trả lời cho những thách thức rất thật của người trẻ hôm nay.

Khi tuổi 18 đầy hoang mang, người trẻ cần một nơi để dám bắt đầu.
Khi lớp học và thế giới thật còn khoảng cách, người trẻ cần được học trong thực tế.
Khi AI khiến sản phẩm hoàn chỉnh trở nên dễ dàng, giáo dục cần kiểm chứng năng lực qua quá trình thật.
Khi nghề nghiệp thay đổi nhanh, người trẻ cần va chạm với bài toán thật để biết mình thiếu gì, cần học gì và có thể tạo ra giá trị gì.
Khi sai lầm là điều không thể tránh khỏi, giáo dục cần biến sai lầm thành một phần của quá trình trưởng thành.

Có lẽ vì vậy, một nền giáo dục tốt không chỉ dạy người trẻ cách làm đúng. Một nền giáo dục tốt còn trao cho các em quyền được thử, được sai, được làm lại, trong một môi trường đủ an toàn, đủ thực tế và đủ sâu sắc để mỗi lần làm lại là một lần trưởng thành hơn.

Và đó cũng là một giá trị quan trọng mà Future Fest gợi mở: chuẩn bị cho tương lai không chỉ là biết thêm nhiều ngành, nhiều nghề, nhiều công nghệ. Chuẩn bị cho tương lai là giúp người trẻ có năng lực bước vào những bài toán thật, đối diện với những lần chưa đúng, và đủ bản lĩnh để tiếp tục học, tiếp tục điều chỉnh, tiếp tục trưởng thành.

—

Trên Future Fest Hub, các bài viết tiếp theo sẽ tiếp tục hệ thống lại những nội dung nổi bật từ các phiên thảo luận, keynote và đối thoại chuyên sâu, không chỉ để nhìn lại điều đã diễn ra, mà để giúp học sinh, sinh viên, phụ huynh và giảng viên tiếp tục khám phá những câu hỏi quan trọng về giáo dục, nghề nghiệp, công nghệ, bản sắc cá nhân và năng lực cạnh tranh toàn cầu trong thời đại AI.

Mỗi bài viết sẽ là một góc nhìn mở rộng từ Future Fest: một gợi ý để người trẻ hiểu mình rõ hơn, nhìn thế giới rộng hơn, và từng bước chuẩn bị cho tương lai bằng những lựa chọn có ý thức hơn.