Ở tuổi 17, 18, rất nhiều học sinh được hỏi đi hỏi lại: con chọn ngành gì, con muốn học trường nào, con đã nghĩ kỹ chưa, ngành đó sau này làm gì, có ổn định không, có dễ xin việc không?

Những câu hỏi ấy đều cần thiết. Nhưng đôi khi, chúng đến dồn dập đến mức học sinh không còn kịp nghe thấy điều quan trọng nhất: mình đang chọn từ sự hiểu biết, hay đang chọn từ nỗi sợ?

Sợ chọn sai.
Sợ thua bạn bè.
Sợ làm cha mẹ thất vọng.
Sợ ngành mình thích không được xem là “có tương lai”.
Sợ nếu không đi theo một con đường đủ an toàn, mình sẽ bị đánh giá là bồng bột, thiếu thực tế, chưa biết nghĩ.

Khi một lựa chọn ngành học không còn chỉ là lựa chọn ngành học

Trong chia sẻ tại Future Fest, TS. Lê Nguyên Phương đặt ra một góc nhìn rất đáng suy nghĩ: với nhiều học sinh cuối cấp, hành trình chọn tương lai thực chất cũng là hành trình “chọn chính mình”. Các em không chỉ đối diện với bài vở, kỳ thi, điểm số, mà còn đối diện với cách những áp lực ấy được “phiên dịch” qua tâm trí của mình. Từ nhỏ, nhiều người trẻ có thể đã quen với cảm giác rằng nếu mình không làm được điều này, cha mẹ sẽ không thương; nếu mình không đạt được điều kia, thầy cô sẽ thất vọng. Dần dần, các em hình thành một khung giá trị: mình phải sống theo kỳ vọng của người khác thì mới được yêu thương và chấp nhận.

Vì vậy, một bài kiểm tra đôi khi không còn là bài kiểm tra. Một điểm số không còn là điểm số. Một nguyện vọng đại học không còn đơn thuần là một lựa chọn học tập.

Nó trở thành phép thử: mình có đủ giỏi không, đủ hiếu thảo không, đủ xứng đáng không, đủ “thuộc về” không?

TS. Lê Nguyên Phương phân tích rằng ở tuổi học sinh, cảm giác bị tẩy chay, bị đứng ngoài một nhóm, không được thuộc về có thể gây đau khổ rất lớn. Một bài kiểm tra có thể bị cảm nhận như bài kiểm tra về lòng hiếu thảo trong mắt cha mẹ, về vị trí của mình trong nhóm bạn, và về chính giá trị bản thân: nếu thất bại, mình là kẻ thất bại hoàn toàn.

Đó là lúc lựa chọn hướng nghiệp trở nên nguy hiểm: không phải vì học sinh thiếu thông tin, mà vì các em có thể đang ra quyết định trong trạng thái quá sợ hãi.

Tuổi 18 không nên bị ép phải đúng tuyệt đối

Xã hội thường nói với học sinh rằng: chọn ngành là chọn tương lai. Câu nói này không sai, nhưng nếu lặp lại quá nhiều, nó có thể khiến tuổi 18 trở thành một điểm rơi quá nặng.

Như TS. Lê Nguyên Phương chỉ ra, ở tuổi này, học sinh đang bị thách thức phải đưa ra “một quyết định đúng nhất, hay nhất” cho tương lai, trong khi hệ thần kinh vẫn chưa phát triển đầy đủ, nỗi sợ được yêu thương, sợ bị tẩy chay, sợ bị đứng ngoài lề xã hội vẫn còn rất lớn. Ông gọi điều đó là bất công với các em:

Bất công, vì không phải học sinh nào ở tuổi 18 cũng đã có đủ trải nghiệm để biết chính xác mình muốn gì.

Bất công, vì nhiều em chưa từng có đủ không gian để thử, sai, quan sát, đối thoại và hiểu mình.

Bất công, vì một lựa chọn ngành học vốn nên là điểm khởi đầu của một hành trình trưởng thành, nhưng lại bị biến thành một bản án: chọn đúng thì được công nhận, chọn sai thì mất hết.

Nhưng thực tế, cuộc đời không vận hành như một phiếu đăng ký nguyện vọng. Con người không chỉ có một lần chọn. Tương lai cũng không đóng lại chỉ vì một quyết định chưa hoàn hảo ở tuổi 18.

Bà Phạm Chi Lan nhấn mạnh rằng người trẻ ngày nay có nhiều lựa chọn hơn các thế hệ trước. Các bạn có khả năng tự chủ, có thể tự quyết định mình phù hợp với điều gì, muốn trở thành người như thế nào, rồi trao đổi và thuyết phục cha mẹ. Quan trọng hơn, trong thế giới hiện nay, các bạn cũng có thể thay đổi lựa chọn nhiều lần khi đến một giai đoạn khác và nhận ra một hướng đi phù hợp hơn.

Điều này không có nghĩa là chọn ngành có thể hời hợt. Ngược lại, chính vì có nhiều lựa chọn hơn, học sinh càng cần học cách lựa chọn tỉnh táo hơn. Không phải chọn cho xong. Không phải chọn theo đám đông. Không phải chọn chỉ để làm ai đó yên tâm. Và cũng không phải chọn khi trong lòng đang rối bời vì sợ.

Trung thực với tiếng nói của chính mình trước nỗi sợ

Có một câu hỏi rất quan trọng mà mỗi học sinh có thể tự hỏi trước khi chọn ngành:

Mình thật sự muốn điều này, hay mình chỉ đang sợ điều ngược lại?

Mình chọn ngành này vì tò mò, yêu thích, thấy phù hợp với năng lực và giá trị của mình - hay vì sợ ngành khác bị xem là không ổn định?

Mình chọn trường này vì môi trường học phù hợp - hay vì sợ nếu không vào một trường “có tên”, mình sẽ bị đánh giá thấp?

Mình từ bỏ một điều mình thích vì đã hiểu rõ giới hạn của nó - hay vì sợ phải giải thích với cha mẹ?

Mình đang nghe tiếng nói nội tâm của mình - hay đang nghe lại những nỗi sợ đã được người khác đặt vào mình từ lâu?

TS. Lê Nguyên Phương nói rất rõ: điều quan trọng là sống có ý thức rằng mình đang chọn vì điều gì, chọn từ những nỗi sợ đã nhập tâm từ bên ngoài, hay chọn từ những giá trị thực sự của mình. Ông nhấn mạnh: đừng chọn lựa khi đang sợ hãi, bấn loạn, vì không ai có thể đưa ra quyết định tốt nhất khi tâm trí đang rối bời vì sợ hãi.

Đây không phải là lời khuyên “hãy hết sợ rồi mới chọn”. Vì trong mùa tuyển sinh, nỗi lo, nỗi sợ sẽ luôn hiện hữu. Nhưng một lựa chọn được đưa ra để né tránh nỗi sợ thường không giúp người trẻ vững vàng hơn.

Ông Trịnh Lữ khuyên người trẻ hãy tin tưởng vào mình, trung thực với những điều thôi thúc mình muốn làm một cách tự nhiên. Nhưng trong phần trả lời, một học sinh lớp 10 chưa có định hướng, ông không hề đưa ra một lời khuyên mơ hồ kiểu “cứ theo đuổi đam mê”. Ông bắt đầu bằng những câu hỏi rất cụ thể: cháu thích gì, nếu có thời gian thì cháu thích làm gì, nếu thích thể thao thì có thật sự tập luyện, đặt mục tiêu, học đến nơi đến chốn không. Từ một sở thích, ông gợi mở tiếp những câu hỏi thực tế hơn: nếu thể thao là một ngành có giới hạn tuổi nghề, vậy sau đó mình sống bằng gì, mình còn thích điều gì khác không?

Định hướng cho người trẻ là quá trình đi từ một điều mình thích, soi chiếu nó với năng lực thật, kỷ luật thật, hiểu biết thật, bối cảnh thật, rồi xem nó có thể trở thành một con đường đủ bền vững hay không.

Vì vậy, học sinh không nên chọn ngành khi đang sợ hãi. Nhưng cũng không nên chọn ngành khi chỉ đang phấn khích nhất thời. Một lựa chọn tốt thường nằm ở giữa: đủ thành thật với bản thân, đủ hiểu thực tế, đủ can đảm để thử, và đủ khiêm tốn để điều chỉnh.

Chọn ngành là một quyết định, nhưng cũng là một năng lực cần học

Ở trường, học sinh được dạy nhiều kiến thức, nhưng không phải lúc nào cũng được dạy cách ra quyết định. Trong khi đó, chọn ngành là một trong những quyết định đầu tiên khiến người trẻ phải tự đối diện với chính mình: mình muốn gì, mình sợ gì, mình tin điều gì, mình chịu trách nhiệm đến đâu.

Ông Trần-Sĩ Chương cho rằng mục tiêu của sự học là phát huy trí tuệ. Trí tuệ không chỉ là có thông tin, mà là năng lực phán đoán, quyết định ở những khúc quanh của cuộc đời, biết điều gì đúng, điều gì sai. Ông cũng nhấn mạnh rằng trí tuệ cần gắn với giá trị đạo đức: làm điều có lợi cho mình nhưng không gây hại cho người khác, biết quan sát, biết quan tâm và tạo ra giá trị cho cuộc sống.

Nhìn từ góc độ đó, hướng nghiệp không chỉ là chọn một ngành có đầu ra tốt. Hướng nghiệp là cơ hội để học sinh bắt đầu rèn một năng lực quan trọng hơn: năng lực phán đoán.

Phán đoán xem thông tin nào đáng tin.
Phán đoán xem mình có đang bị đám đông kéo đi không.
Phán đoán xem một ngành học có phù hợp với năng lực, tính cách, giá trị sống của mình không.
Phán đoán xem lời khuyên nào đến từ tình thương, lời khuyên nào đến từ nỗi sợ.
Phán đoán xem mình có đang chọn vì hiểu mình, hay vì muốn thoát khỏi áp lực trước mắt.

Năng lực này không thể có được nếu học sinh chỉ đi tìm một đáp án hoàn hảo. Nó chỉ hình thành khi các em thật sự bước vào quá trình tìm hiểu, đặt câu hỏi, trao đổi, thử nghiệm và chịu trách nhiệm.

Trước khi chọn ngành, hãy gọi tên nỗi sợ

TS. Lê Nguyên Phương nhấn mạnh rằng sau khi đã suy nghĩ cặn kẽ, học sinh cần quyết định và lắng nghe tiếng nói trong thâm tâm của mình. Đừng nhầm tiếng nói của nỗi sợ đã nhập tâm từ người khác với tiếng nói thật của chính mình. Và dù ba, bốn năm sau nhìn lại, có thể thấy quyết định ấy chưa hoàn hảo, nhưng tại thời điểm đó, nếu đã suy nghĩ đủ nghiêm túc, các em có quyền bước tiếp.

Có thể học sinh chưa biết chắc mình muốn gì. Nhưng các em có thể bắt đầu bằng việc gọi tên điều mình đang sợ.

Mình sợ điều gì nhất nếu chọn ngành này?
- Sợ không kiếm được việc?
- Sợ cha mẹ không đồng ý?
- Sợ học không nổi?
- Sợ bạn bè chọn ngành khác nghe “xịn” hơn?
- Sợ mình không đủ giỏi?
- Sợ sau này hối hận?

….

Khi nỗi sợ được gọi tên, nó bớt mơ hồ hơn. Và khi nó bớt mơ hồ, ta có thể kiểm tra nó bằng câu hỏi thực tế hơn.

- Nếu sợ ngành này khó xin việc, mình đã tìm hiểu thị trường chưa?
- Nếu sợ cha mẹ không đồng ý, mình đã chuẩn bị cách giải thích chưa?
- Nếu sợ học không nổi, mình đã xem chương trình học, môn học, yêu cầu năng lực chưa?
- Nếu sợ chọn sai, mình đã tìm hiểu các hướng chuyển tiếp, ngành gần, kỹ năng nền có thể dùng ở nhiều lĩnh vực chưa?

Nỗi sợ đôi khi chỉ là tín hiệu cho thấy ta cần thêm thông tin, thêm trải nghiệm, thêm đối thoại, thêm thời gian để suy nghĩ. Nhưng nếu không gọi tên nó, nỗi sợ sẽ âm thầm chọn thay ta.

—-

Trên Future Fest Hub, các bài viết tiếp theo sẽ tiếp tục hệ thống lại những nội dung nổi bật từ các phiên thảo luận, keynote và đối thoại chuyên sâu, không chỉ để nhìn lại điều đã diễn ra, mà để giúp học sinh, sinh viên, phụ huynh và giảng viên tiếp tục khám phá những câu hỏi quan trọng về giáo dục, nghề nghiệp, công nghệ, bản sắc cá nhân và năng lực cạnh tranh toàn cầu trong thời đại AI.

Mỗi bài viết sẽ là một góc nhìn mở rộng từ Future Fest: một gợi ý để người trẻ hiểu mình rõ hơn, nhìn thế giới rộng hơn, và từng bước chuẩn bị cho tương lai bằng những lựa chọn có ý thức hơn.

FUTURE FEST
Mở mang tầm – Mình
Mở hành trình – Đúng