Câu hỏi được đặt ra tại phiên thảo luận "Công việc mơ ước của bạn có thể vẫn chưa tồn tại" trong khuôn khổ Future Fest Day 7 - Global Live Talks, được giải đáp bởi các diễn giả:

TS.Nguyễn Văn Thân: Phó trưởng bộ môn-phụ trách bộ môn Điện – Điện tử - VLU
Bà Lê Thị Kim Tuyến: Phó Giám Đốc – CÔNG TY TNHH KIM MARCOM; Nguyên Marketing Director Planet Education Corporation
TS. Đỗ Thị Mai Đoan Thục: Phó Trưởng Khoa - Khoa Du lịch - VLU
Ths. Mai Quốc Bửu: Kiến trúc sư; Giảng viên Khoa Kiến trúc, - VLU
Host: Vĩnh Trọng

Phiên thảo luận không đưa ra một đáp án duy nhất cho việc chọn ngành. Thay vào đó, các diễn giả gợi mở một cách nhìn thực tế hơn: thay vì cố đoán chính xác tương lai có nghề gì, người trẻ cần xây cho mình nền tảng đủ vững để học tiếp, thích nghi và tự tạo ra cơ hội.

Nghề nghiệp tương lai sẽ không nằm gọn trong một ngành

Một điểm chung được các diễn giả nhắc lại nhiều lần là: những công việc mới trong tương lai thường không nằm riêng trong một ngành duy nhất, mà xuất hiện ở vùng giao thoa giữa nhiều lĩnh vực.

Ở góc nhìn kiến trúc, ThS. Mai Quốc Bửu cho rằng công việc tương lai sẽ mang tính kết hợp nhiều hơn. Một kiến trúc sư không chỉ cần biết thiết kế theo phương pháp truyền thống, mà còn có thể phải làm việc với AI, phần mềm mô phỏng, dữ liệu người dùng, vật liệu mới hoặc các công cụ thiết kế số. Nghề nghiệp vì thế không còn là một chiếc khung cố định được đào tạo sẵn, mà có thể được chính người học phát triển trong quá trình học và làm.

Từ lĩnh vực điện - điện tử, TS. Nguyễn Văn Thân nhấn mạnh nhiều vấn đề lớn của thế giới hiện nay như năng lượng, môi trường, y tế, thiết bị thông minh hay giao thông điện hóa đều cần cách tiếp cận liên ngành. Để giải quyết các bài toán đó, một người không chỉ cần kiến thức kỹ thuật, mà còn cần hiểu dữ liệu, công nghệ, AI, môi trường và nhu cầu thực tế của xã hội.

Trong du lịch và dịch vụ, TS. Đỗ Thị Mai Đoan Thục đưa ra ví dụ về những vị trí mới như guest experience - người thiết kế và quản trị trải nghiệm khách hàng. Khi khách hàng ngày càng có kỳ vọng cao hơn, doanh nghiệp không chỉ cần người làm đúng quy trình, mà cần người biết quan sát, hiểu tâm lý, đọc dữ liệu và tạo ra trải nghiệm cá nhân hóa.

Với truyền thông - marketing, bà Lê Thị Kim Tuyến cho rằng cơ hội sẽ mở ra ở điểm giao giữa công nghệ, AI, sáng tạo và nhân văn. Người có lợi thế không nhất thiết là người giỏi nhất một kỹ năng đơn lẻ, mà là người biết kết nối nhiều mảng kiến thức để tạo ra giá trịriêng.

Đây cũng là một gợi ý quan trọng cho học sinh lớp 12 khi chọn ngành: đừng chỉ hỏi "ngành này sau này làm nghề gì?". Hãy hỏi thêm: ngành này giúp mình xây nền tảng gì, kết hợp được với lĩnh vực nào, và mình có thể phát triển tiếp ra sao?

Kỹ năng AI quan trọng, nhưng nền tảng mới giúp người trẻ đi xa

AI được nhắc đến trong phiên thảo luận không như một nỗi sợ, cũng không như một phép màu có thể thay thế mọi thứ. AI được nhìn nhận như một công cụ đang thay đổi cách học và cách làm việc. Nhưng để sử dụng công cụ đó hiệu quả, người học vẫn cần nền tảng chuyên môn vững.

TS. Nguyễn Văn Thân cho rằng trong bối cảnh nghề nghiệp còn nhiều thay đổi, người trẻ không nên quá hoang mang. Điều cần chuẩn bị trước hết là kiến thức nền tảng. Dù sau này học thêm ngành mới, chuyển sang công việc mới hay làm trong một lĩnh vực liên ngành, nền tảng ban đầu vẫn là điều giúp người học tiếp thu nhanh hơn và không bị lúng túng trước cái mới.

Điều này đặc biệt quan trọng với những bạn quan tâm đến công nghệ thông tin, điện - điện tử, AI, bán dẫn, tự động hóa hay nhà máy thông minh. Công cụ có thể thay đổi rất nhanh, nhưng tư duy kỹ thuật, khả năng hiểu vấn đề, đọc dữ liệu, kiểm tra logic và tự học công nghệ mới là những năng lực khó lỗi thời hơn.

Kỹ năng AI vì vậy không chỉ là biết dùng một phần mềm hay nhập một câu lệnh. Với học sinh chuẩn bị vào đại học, kỹ năng AI nên được hiểu rộng hơn: biết dùng AI để tìm hiểu, đặt câu hỏi, so sánh thông tin, kiểm tra lại giả định và hỗ trợ quá trình học. Sau cùng, người học vẫn phải là người quyết định thông tin nào đáng tin, giải pháp nào phù hợp và lựa chọn nào có thể bảo vệ bằng lập luận của mình.

Tư duy phản biện bắt đầu từ việc hiểu mình và hiểu vấn đề

Một nghề nghiệp mới có thể chưa có tên. Một ngành học có thể mở ra nhiều hướng đi khác nhau. Vì vậy, bên cạnh kiến thức chuyên môn, tư duy phản biện trở thành năng lực rất cần thiết.

Trong phiên thảo luận, tư duy phản biện không được nói như một khái niệm xa vời. Nó bắt đầu từ những câu hỏi rất gần với học sinh: mình thật sự thích điều gì, mình có thể thỏa hiệp với điều gì trong công việc, điều gì là giới hạn mình không muốn vượt qua, một ngành học có phù hợp với mình không hay mình chỉ đang chọn vì nghe có vẻ "hot".

TS. Đỗ Thị Mai Đoan Thục chia sẻ rằng không có công việc nào hoàn toàn chỉ gồm những điều mình thích. Điều quan trọng là người trẻ cần hiểu rõ bản thân: điểm mạnh ở đâu, điểm yếu là gì, điều gì có thể cố gắng thích nghi, điều gì thực sự không phù hợp. Nếu chưa hiểu rõ mà vội từ bỏ, ta có thể bỏ lỡ cơ hội. Nhưng nếu đã hiểu rõ giới hạn của mình và cân nhắc nghiêm túc, việc chọn một hướng đi khác cũng là điều hợp lý.

Với những bạn quan tâm đến luật - kinh doanh quản lý, tư duy phản biện cũng là năng lực cốt lõi. Khi làm việc trong môi trường doanh nghiệp, marketing, quản trị trải nghiệm khách hàng hay phát triển sản phẩm, người trẻ sẽ phải liên tục đọc bối cảnh, hiểu nhu cầu, cân nhắc rủi ro và đưa ra lựa chọn. Đây không phải là việc AI có thể làm thay hoàn toàn, vì mỗi quyết định đều gắn với con người, tổ chức, đạo đức và trách nhiệm.

Đại học không chỉ đào tạo cho một chức danh

Một băn khoăn phổ biến của học sinh và phụ huynh là: nếu nghề nghiệp tương lai còn chưa xuất hiện, vậy trường đại học đào tạo bằng cách nào?

Các diễn giả cho rằng chương trình đại học vẫn có vai trò rất quan trọng, nhưng không nên hiểu đại học chỉ là nơi đào tạo cho một chức danh. Đại học trước hết trang bị kiến thức, kỹ năng và năng lực cốt lõi. Từ nền tảng đó, sinh viên có thể học thêm, thử nghiệm, làm dự án và mở rộng hướng đi của mình.

TS. Đỗ Thị Mai Đoan Thục chia sẻ rằng ngoài chương trình học chính thức, các hoạt động ngoại khóa, trao đổi quốc tế, dự án thực tế, các môn học có doanh nghiệp tham gia đánh giá đều giúp sinh viên tích lũy thêm trải nghiệm. Cùng một chương trình đào tạo, sinh viên nào biết tận dụng cơ hội sẽ có lợi thế lớn hơn.

TS. Nguyễn Văn Thân cũng nhấn mạnh việc sinh viên nên làm quen với các dự án liên ngành từ sớm. Những dự án nhỏ, thực tế, phù hợp với khả năng của sinh viên có thể giúp người học rèn năng lực giải quyết vấn đề, làm việc với người ở ngành khác và hiểu hơn về cách kiến thức được áp dụng trong đời sống.

Không biết mình thích gì không phải là thất bại

Một trong những câu hỏi đáng chú ý của khán giả là: "Nếu em thấy không ngành nào hợp với mình thì phải làm sao?". TS. Đỗ Thị Mai Đoan Thục cho rằng đây không phải là điều bất thường. Rất nhiều người sau khi học xong phổ thông vẫn chưa thật sự biết mình sẽ làm gì trong tương lai. Việc chưa tìm thấy ngành phù hợp có thể là dấu hiệu để người trẻ chậm lại và quan sát bản thân kỹ hơn.

Ở thời điểm hiện nay, học sinh có nhiều nguồn thông tin hơn để tìm hiểu ngành nghề: website trường, chương trình học, ngày hội tư vấn, bài trắc nghiệm, talkshow, chia sẻ từ sinh viên và cựu sinh viên. Nhưng thông tin chỉ có ý nghĩa khi người học biết đối chiếu với chính mình: mình có tò mò với lĩnh vực này không, có sẵn sàng học những môn trong chương trình không, có muốn thử các hoạt động liên quan đến ngành không?

Chọn ngành hôm nay không nhất thiết là chọn trọn đời một nghề duy nhất. Đó là bước đầu để bước vào một môi trường học tập, nơi các bạn có thể xây nền kiến thức, rèn kỹ năng AI, phát triển tư duy phản biện, làm quen với các dự án liên ngành và dần hiểu rõ hơn mình muốn tạo ra giá trị gì.

Trong một thế giới mà nhiều công việc tương lai vẫn chưa có tên, điều quan trọng không phải là đoán đúng mọi thứ. Điều quan trọng hơn là chuẩn bị để khi cơ hội xuất hiện, mình đủ khả năng nhận ra, học thêm và bước tiếp. Biết đâu, chính thế hệ học sinh hôm nay sẽ là những người đặt tên cho những công việc mới của ngày mai.