“Vì sao điểm cao mà vẫn không được tuyển?” Host Vĩnh Trọng dùng câu hỏi ấy để mở phiên về cây cầu khó nhất: từ lớp học đến việc làm đầu tiên, cùng bốn diễn giả tham dự ở bốn nhịp cầu khác nhau:

ThS. Dương Quốc Trung, kỹ sư hiệu suất vận hành công nghiệp tại Ghirardelli Chocolate Company và Thạc sĩ Quản lý Kỹ thuật tại Đại học Cornell;
ThS. Nguyễn Thị Hoài Thu, giảng viên ngành Quản trị Dịch vụ Du lịch & Lữ hành, Khoa Kinh tế & QTKD, Trường Đại học Phương Đông;
Anh Duke Pham, Scrum Master, cử nhân Hệ thống Thông tin tại Đại học Quốc gia Australia; và
ThS. Alan Tụ Nguyễn, Giám đốc Mua hàng tại Tập đoàn Y khoa Hoàn Mỹ, Thạc sĩ Quản trị Kinh doanh tại INSEAD.

Kiến thức, kỹ năng, hay thái độ?

Cây cầu giữa trường học và nơi làm việc có ba trụ: kiến thức, kỹ năng và thái độ. Khoảng cách lớn nhất nằm ở đâu? Anh Tụ chọn kỹ năng, nhất là kỹ năng mềm. Anh Trung chọn thái độ, với lý do rất gọn: khi thật sự muốn, mình sẽ tìm cách. Duke cũng chọn thái độ và nói thêm rằng cả nhà trường lẫn doanh nghiệp đều chưa đào tạo đủ về thái độ nơi công sở.

Riêng cô Thu chọn một đáp án rộng hơn: khả năng kết hợp hài hòa và linh hoạt cả ba yếu tố. Chính sự kết hợp đó mới tạo ra năng lực làm việc. Khoảng cách lớn nhất không phải chỉ thiếu một kỹ năng riêng lẻ, mà là khả năng chuyển hóa những gì đã học thành sự thích ứng trong môi trường thật.

Nhưng thái độ thường chỉ thấy rõ khi tiếp xúc trực tiếp. Vậy trong ba mươi giây đầu đọc CV, nhà tuyển dụng nhìn thấy gì? Anh Trung chọn kinh nghiệm thực tập. Ai cũng học đại học, ai cũng muốn nghỉ hè; nhưng một bạn chịu bỏ thời gian, công sức để tìm một vị trí thực tập đã cho thấy kỷ luật và chí cầu tiến từ sớm.

Anh Tụ, người đọc nhiều CV trong vai trò giám đốc mua hàng, chỉ nhìn hai điểm: CV có cấu trúc rõ ràng, súc tích, hợp lý không; và từng gạch đầu dòng có bắt đầu bằng kết quả, tác động cụ thể không. Với anh, CV không cần viết dài. Quan trọng là người đọc thấy ngay ứng viên đã làm gì và tạo ra kết quả nào.

Những công việc đầu tiên hiếm khi như sách vở

Phần thú vị nhất của phiên là khi bốn khách mời kể về công việc đầu tiên của mình. Không câu chuyện nào đi theo đường thẳng.

Duke thực tập kỳ đầu tại một ngân hàng trong sáu tháng có lương, hỗ trợ kiểm thử phần mềm. Anh nói mình học được “không nhiều như mong muốn”, nhưng hiểu được một ngân hàng vận hành thế nào, có những vị trí nào, mọi người phối hợp ra sao để phát triển sản phẩm. Từ đó, cánh cửa cho các công việc sau mở ra. Còn công việc đầu tiên sau tốt nghiệp của anh, một cử nhân IT tại Úc, lại là trông trẻ. Việc ấy không liên quan đến IT, nhưng giúp anh rèn tiếng Anh, tăng sự tự tin và bớt sợ bị đánh giá khi nói chuyện với người lớn.

Anh Tụ học quản trị xây dựng và cơ sở hạ tầng. Giữa chừng, anh nhận ra mình không hợp ngành: vẫn học tốt, nhưng biết chắc sẽ không làm nghề đó. Công việc đầu tiên của anh là tuyển dụng. Lý do chọn việc này khá khác thường: lúc đó anh rất sợ bán hàng, nên thử đặt mình vào một vị trí mình sợ để xem mình làm thế nào. Kết quả là thất bại, nhưng đó cũng là một bài học.

Anh Trung có nền tảng kỹ sư sinh học, nhưng nhận ra mình không hợp môi trường phòng lab. Anh đi thực tập trong doanh nghiệp, làm sản xuất, học thạc sĩ, rồi chọn vị trí kỹ sư công nghiệp vì đây là giao điểm của nhiều chức năng: kỹ thuật, tài chính, marketing và các dự án cải tiến trong nhà máy. Nhờ vậy, anh học được cách doanh nghiệp vận hành thay vì chỉ nhìn một mảng kỹ thuật riêng.

Cô Thu kể một chuỗi cơ duyên bắt đầu từ việc làm thêm ở nhà hàng thời sinh viên. Một khách hàng quen, sau khi biết cô thi đầu vào khối D, mời cô về dạy tiếng Anh tại trung tâm của mình, rồi giao hẳn mảng tiếng Anh trẻ em. Nhờ công việc đó, cô mua được xe máy vào năm thứ tư đại học. Sau này, cô được giữ lại trường làm giảng viên từ năm 1998; rồi đi qua nhiều vai trò như Giám đốc sản xuất của một nhà cung cấp cấp một cho Samsung, Phó hiệu trưởng một trường trung cấp du lịch, giám đốc học thuật của một hệ thống giáo dục liên kết, trước khi quay lại giảng dạy và tiếp tục nghiên cứu. Bài học của cô: dù làm việc chính hay việc thêm, điều người khác nhìn thấy vẫn là tinh thần trách nhiệm và thái độ.

Làm thêm hay tập trung học?

Câu chuyện “mua được xe khi đang đi học” dẫn đến câu hỏi quen thuộc: sinh viên năm nhất nên đi làm thêm để có kinh nghiệm, hay chỉ nên tập trung học?

Cô Thu chọn chữ hài hòa. Làm thêm có thể là mục tiêu ngắn hạn để tiếp xúc với thế giới nghề nghiệp thật. Nhưng mục tiêu dài hạn vẫn là đảm bảo kết quả học tập và bằng cấp. Nếu làm thêm đến mức kéo dài thời gian học hoặc không tốt nghiệp đúng tiến độ, đó không còn là lựa chọn tốt.

Cô cũng khuyên sinh viên nên chọn công việc phù hợp với ngành học để liên hệ lý thuyết với thực tế. Từ các vấn đề gặp trong công việc, sinh viên có thể quay lại hỏi giảng viên cách xử lý. Với câu hỏi “nhà tuyển dụng đòi một, hai năm kinh nghiệm thì sinh viên mới ra trường lấy đâu ra?”, câu trả lời nằm ở chính kinh nghiệm thực tập và làm thêm được tích lũy từ sớm.

Bốn năm cho một chiếc CV đẹp

Một bạn sắp vào đại học hỏi: trong bốn năm nên làm gì để có CV tốt nhất? Anh Tụ không đưa danh sách hoạt động cố định. Anh đưa phương pháp: trước hết hãy hỏi bản thân, hoặc trải nghiệm thêm để biết, mình muốn hướng đến công việc gì trong năm năm đầu sau đại học. Không cần biết cả đời sẽ đi đâu, chỉ cần xác định chặng gần nhất.

Từ điểm đến đó, sinh viên có thể vẽ ngược lại “kịch bản” cho bốn năm đại học: cần học gì, thử gì, gặp ai, thực tập ở đâu. Chi tiết sẽ khác nhau với từng người, nên không có công thức chung.

Anh Trung kể cách anh từng làm. Vì nghĩ thực tập doanh nghiệp sẽ là điểm nhấn trong CV, anh bắt đầu xin làm trong các phòng lab ở trường. Việc đầu tiên không lương, rồi từ đó anh xin sang một phòng lab khác có lương, sau đó làm cố vấn cho sinh viên về cách sắp xếp lớp học. Qua quá trình ấy, anh biết sinh viên ngành mình thường làm vị trí nào sau khi ra trường, hình dung được nghề và đi thực tập để kiểm chứng mình có thích hay không. Đó là một vòng lặp định hướng tự xây.

Scrum Master và những kỹ năng trường không dạy

Công việc của Duke, Scrum Master, mở ra câu hỏi về những kỹ năng thực tế mà giảng đường thường bỏ trống. Trong một nhóm có lập trình viên, kiểm thử viên, người phân tích nghiệp vụ và nhiều bộ phận liên quan, khi sản phẩm có lỗi, mỗi người có thể nhìn vấn đề theo cách khác nhau. Nếu không xử lý tốt, nhóm dễ tranh cãi thiếu chuyên nghiệp.

Scrum Master phải nhìn ra vấn đề đến từ đâu, quy trình sai chỗ nào, rồi đưa cả nhóm ngồi lại để nói rõ quan điểm. Mục tiêu không phải là tìm người sai, mà là nhắc mọi người nhớ rằng họ cùng một nhóm, cùng một mục tiêu.

Hai kỹ năng Duke nhận ra mình chưa từng được trang bị đầy đủ là giải quyết mâu thuẫn và gây ảnh hưởng. Gây ảnh hưởng ở đây không phải là ra lệnh, vì Scrum Master không phải quản lý trực tiếp. Đó là khả năng đặt câu hỏi, hỗ trợ thảo luận và hướng mọi người về mục tiêu chung.

Nếu chỉ được thêm một môn học vào giảng đường

Câu hỏi khép phiên: nếu có một môn học hoặc kỹ năng quan trọng nhất để rút ngắn “cây cầu” này, đó nên là gì?

Cô Thu đề xuất môn “Sẵn sàng nghề nghiệp”. Môn này nên giúp sinh viên tìm thông tin tuyển dụng thật, hiểu yêu cầu thật của nhà tuyển dụng, tiếp cận dự án công việc thật, học giải quyết vấn đề, giao tiếp nhóm, xử lý tình huống và rèn tính chủ động. Từ kinh nghiệm tuyển dụng, cô thấy những bạn thể hiện rõ trách nhiệm, chủ động và sẵn sàng học hỏi trong giai đoạn đầu thường được đón nhận sau thử việc; trong khi nhiều bạn rất chật vật ở ba tháng đầu.

“Cách bạn làm một việc là cách bạn làm mọi việc” - ThS. Nguyễn Thị Hoài Thu - trường Đại học Phương Đông nhấn mạnh

Anh Trung chọn môn về trí tuệ cảm xúc. Khi đi làm, việc xây dựng quan hệ và đọc được cảm xúc của người khác giúp mình cư xử phù hợp, để công việc trôi chảy hơn. Mình giúp người khác, và khi có sự tin cậy, họ cũng giúp lại công việc của mình.

Duke gợi ý sinh viên học thêm kỹ năng mềm qua các khóa online, đồng thời đề xuất một môn nền tảng hơn: học cách học. Khi biết học theo cách hiệu quả với mình, thiếu kỹ năng hay kiến thức nào, sinh viên cũng có thể tự bù.

Riêng anh Tụ lùi lại một bước. Kỹ năng là công cụ, nhưng điều cơ bản nhất là mình có thật sự muốn làm công việc đó không. Bốn năm đại học, dù đã chọn ngành, không có nghĩa là không thể đổi hướng. Hãy dùng thời gian đó để trải nghiệm nhiều con đường và tìm ra điều mình đủ tâm huyết. Vì sẽ có những ngày lương chưa tới, những ngày bị sếp mắng; khi đó, lý do để vượt qua phải đến từ chính mình.

Host Vĩnh Trọng khép phiên bằng một sự thật nhẹ nhõm: không bao giờ có sự khớp tuyệt đối giữa trường học và nơi làm việc. Không giảng đường nào mô phỏng được 100% mọi công ty. Điều quan trọng là không chờ học xong mới bước đi; hãy biết mình thiếu gì, chủ động học và trải nghiệm. Công việc đầu tiên không quyết định toàn bộ sự nghiệp, nhưng những bài học đầu tiên sẽ theo ta rất lâu.

Những đúc kết từ phiên thảo luận

Khoảng cách lớn nhất giữa giảng đường và công sở thường nằm ở thái độ và kỹ năng mềm, những thứ cả nhà trường lẫn doanh nghiệp đều chưa đào tạo đủ.
Ba mươi giây đọc CV: cấu trúc phải rõ, gọn; từng gạch đầu dòng nên mở bằng kết quả và tác động.
Thực tập là thái độ được viết ra giấy: chịu bỏ mùa hè để tìm kinh nghiệm thật cho thấy kỷ luật và chí cầu tiến.
Làm thêm cần hài hòa với việc học; ưu tiên việc “khớp” ngành để kinh nghiệm tuyển dụng được đắp bằng thực tập và trải nghiệm thật.
Xây CV bằng cách vẽ ngược: xác định công việc muốn làm trong 5 năm đầu sau tốt nghiệp, rồi thiết kế “kịch bản” 4 năm đại học.
Kỹ năng trường ít dạy: giải quyết mâu thuẫn và gây ảnh hưởng khi không có quyền quản lý.
Kỹ năng là công cụ; lý do để vượt qua những ngày khó phải đến từ chính mình.